PHALLOS – PHELLOS / ΜΙΑ ΑΠΕΡΑΝΤΗ ΠΑΡΑΓΚΑ,Η ΠΑΡΑΓΚΑ ΤΟΥ ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗ (B)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ 18/10/11)

Η κωμική παράδοση στη Σικελία και στη Μεγάλη Ελλάδα.

Εκτός από τις λαϊκές Δωρικές φάρσες της κυρίως Ελλάδας, υπήρχε και
άλλο ένα πολύ σημαντικό ρεύμα Δωρικής κωμικής παράδοσης που
ίσως άσκησε επίδραση στη Αττική κωμωδία: η παράδοση της Σικελίας
και της Νότιας Ιταλίας. Δωρικές αποικίες, οι άποικοι χωρίς άλλο
έφεραν μαζί τους την παράδοση της λαϊκής Δωρικής φάρσας. Στη
Μεγάλη Ελλάδα όμως αυτή η παράδοση αναπτύχθηκε ξεχωριστά,
ανεξάρτητα από την κυρίως Ελλάδα, και από νωρίς έδωσε λογοτεχνικά
δείγματα. Ο Επίχαρμος έγραφε δράματα πιθανώς ήδη από το 500 π.Χ.,
και αργότερα δρούσε στην αυλή του Ιέρωνα (τυράννου των  Συρακουσών) στη δεκαετία του 470. Δεν ξέρουμε ακριβώς τί μορφή  είχαν τα έργα του: δεν ονομάζονται ποτέ «κωμωδίες» αλλά «δράματα»·
είναι όμως φανερό ότι είχαν εύθυμο περιεχόμενο. Πιθανώς ήσαν πολύ
μικρότερα σε έκταση από τις Αττικές κωμωδίες, γύρω στους 500-600
στίχους, και μπορεί να μην περιλάμβαναν χορό αλλά μόνο διάλογο
μεταξύ ηθοποιών. Τα θέματά του ήταν δύο ειδών. Πρώτον, μυθολογική
παρωδία: παρουσίαση γνωστών μύθων για θεούς ή ήρωες με αστείο
τρόπο. Ηρακλής παρουσιάζεται ως λαίμαργος και φαγάς (Βούσιρις:καταβροχθίζει λαίμαργα ένα γεύμα, ξεφυσώντας και κάνοντας  θόρυβο. Ήβας Γάμος: ο γάμος του Ηρακλή με την Ήβη στον Όλυμπο,
μας έχει σωθεί ένας μακρύς κατάλογος από φαγητά, ιδίως θαλασσινά,
που θα σερβίρονταν στο τραπέζι του γάμου). Οδυσσέας, κωμική
δραματοποίηση επεισοδίων της Οδύσσειας, π.χ. Κύκλωψ. Σειρήνες: οι
Σειρήνες βάζουν σε πειρασμό όχι με το μαγευτικό τραγούδι τους αλλά
υποσχόμενες στους πεινασμένους συντρόφους του Οδυσσέα γεύματα
με λιχουδιές και θαλασσινά. Κωμασταί ή Ήφαιστος (η επιστροφή του  Ηφαίστου στον Όλυμπο, πβ. Κορινθιακό αγγείο). Σφίγξ, Προμαθεύς ή  Πύρρα κ.ά. μυθολογικά έργα. Δεύτερον, ρεαλιστικά θέματα από τη
σύγχρονη κοινωνική ζωή. Ελπίς ή Πλούτος: εκεί εμφανιζόταν ο τύπος  του κόλακα ή παράσιτου, του ανθρώπου που κολακεύει τους   πλουσίους και τους διασκεδάζει με αστεία, για να εξασφαλίσει δωρεάν
γεύμα (τύπος που θα γνωρίσει ακμή στην Αττική κωμωδία του 4ου  αιώνα). Σε άλλα έργα παρουσιάζονταν τύποι όπως ο αγροίκος και ο  αλαζών στρατιώτης.
Το έργο του Επίχαρμου ίσως άσκησε επίδραση στην Αττική  κωμωδία.

Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη οι παλαιότεροι Αθηναίοι   κωμικοί ποιητές δεν ήξεραν να κατασκευάζουν συγκροτημένες
κωμικές πλοκές (μύθους ποιεῖν). Στην κατασκευή συγκροτημένης
πλοκής για το κωμικό δράμα επιδόθηκαν πρώτοι οι Σικελιώτες ποιητές,
όπως ο Επίχαρμος, και από αυτούς διδάχτηκαν να κατασκευάζουν
κωμικές πλοκές και οι Αττικοί ποιητές, με πρώτο τον Κράτητα (περ.
450 π.Χ.). Είναι πιθανό ότι το έργο του Επίχαρμου έγινε γνωστό στην
Αθήνα σε κάποια στιγμή μετά το 470 π.Χ. και επηρέασε Αθηναίους
ποιητές, όπως ο Κράτης (στη δεκαετία του 470 ο Ιέρων είχε αναπτύξει
σχέσεις με την Αθήνα, και κάλεσε και τον Αισχύλο στη Σικελία· έτσι,
με αυτές τις πολιτισμικές επαφές Αθήνας και Σικελίας θα μπορούσε
κάποιος να φέρει στην Αθήνα κείμενα του Επίχαρμου). Όμως εδώ
έχουμε να κάνουμε με επίδραση όχι από λαϊκά δρώμενα ή αυτοσχέδιες
φάρσες αλλά από εξελιγμένο λογοτεχνικό είδος.
Η παράδοση της Σικελικής κωμωδίας συνεχίστηκε και με άλλους
ποιητές: Φόρμις, Δεινόλοχος. Αργότερα (β΄ μισό 5ου αι.) ο Σώφρων από
τις Συρακούσες έγραφε μίμους, σύντομες εύθυμες ρεαλιστικές σκηνές
από τον καθημερινό βίο: π.χ. οι μάγισσες που κάνουν τελετουργία και
επικαλούνται την Εκάτη, οι γυναίκες που παρακολουθούν τη γιορτή
των Ισθμίων, γυναίκες που γευματίζουν μαζί, ο ψαράς του τόννου
(Θυννοθήρας), ο ψαράς και ο αγροίκος κ.ά. Οι μίμοι του Σώφρονα
διαβάζονταν για αρκετό καιρό, και πιθανώς άσκησαν επίδραση σε
Ελληνιστικούς ποιητές όπως ο Ηρώνδας και ο Θεόκριτος. Τους
αγαπούσε ιδιαίτερα ο Πλάτων, και ίσως διδάχτηκε από αυτούς πώς να
στήνει διασκεδαστικές καθημερινές σκηνές, για να τις χρησιμοποιεί ως
πλαίσιο των φιλοσοφικών διαλόγων του. Στην Κάτω Ιταλία υπήρχε και
ένα είδος λαϊκής φάρσας, οι φλύακες. Γύρω στο 300 π.Χ. ο ποιητής
Ρίνθων από τον Τάραντα βασίστηκε σε αυτό το είδος και του έδωσε
λογοτεχνική μορφή. Τα έργα του ονομάζονταν «ιλαροτραγωδίες», δηλ.
«κωμικές / εύθυμες τραγωδίες»: όπως φαίνεται, ήσαν μυθολογικές
παρωδίες, δηλ. μυθολογικές υποθέσεις (εξ ου «-τραγωδίες», διότι
χρησιμοποιούσαν τα μυθολογικά θέματα της τραγωδίας)
παρουσιασμένες με αστείο τρόπο (εξ ου «ιλαρο-»).
Από τις αρχές του 4ου αιώνα το Αττικό θέατρο, ανεπτυγμένο πια,
αρχίζει να αποκτά πανελλήνια ακτινοβολία και διαδίδεται σε
ολόκληρο τον Ελληνόφωνο κόσμο. Έτσι Αττικές κωμωδίες
παρουσιάζονται και στην Κάτω Ιταλία και τη Σικελία, από
περιοδεύοντες θιάσους. Κάποια αγγεία 4ου αι. από Κάτω Ιταλία  παριστάνουν σκηνές από Αθηναϊκές κωμωδίες που παρουσιάστηκαν  στη Μεγάλη Ελλάδα. Π.χ. (16) κρατήρας από Απουλία, περ. 370:
Θεσμοφοριάζουσες του Αριστοφ. (συγγενής του Ευριπίδη, όταν τον
ανακαλύπτουν ως κατάσκοπο οι γυναίκες, αρπάζει το ασκί μιας από
αυτές ως όμηρο και απειλεί να το «σφάξει», αφήνοντας το κρασί να
χυθεί· η γυναίκα πλησιάζει με ένα αγγείο για να μαζέψει τουλάχιστον
το κρασί). (17) Κρατήρας από το Paestum, περ. 350: ο κιθαρωδός
Φρύνις και ο στρατηγός Πυρωνίδης, γνωστοί Αθηναίοι (έδρασαν γύρω
στο 450-440), οπότε το αγγείο απεικονίζει κάποια παλιά Αττική
κωμωδία. Η Αττική κωμωδία επηρεάζει και τη ντόπια κωμική
παράδοση των φλυάκων. Έτσι δημιουργείται ένα «μεικτό» είδος, που
συνδυάζει τη ντόπια παράδοση με ισχυρές επιδράσεις του Αττικού
θεάτρου. Τα πιο πολλά από τα αγγεία με κωμικές σκηνές από την
Κάτω Ιταλία του 4ου αι. (Απουλία, Λουκανία, Τάραντα, Paestum,
Καμπανία) μάλλον απεικονίζουν σκηνές από έργα αυτού του είδους,
ντόπιες παραστάσεις διασκευών Αττικών κωμωδιών ή ντόπιες φάρσες
εμπνευσμένες / επηρεασμένες από την Αττική κωμωδία. Τα θέματά
τους είναι πάλι δύο ειδών: μυθολογικές παρωδίες (π.χ. (18) κρατήρας
από Απουλία, περ. 370: γέννηση της Ελένης από το αυγό· (19)
κρατήρας του Αστέα από το Paestum, μέσα 4ου αι.: Δίας και Ερμής
επισκέπτονται κρυφά μια γυναίκα) και εύθυμες σκηνές από την
καθημερινή ζωή (π.χ. (20) κρατήρας από Τάραντα, μέσα 4ου αι.: ένας
μάγειρος φέρνει έξω τραπέζι με γλύκισμα· (21) κρατήρας από Paestum,
350-325: γέρος τραβολογά τον δούλο του· (23) κρατήρας του Αστέα
από τη Νόλα, μέσα 4ου αι.: ένας γέρος φιλάργυρος έχει γαντζωθεί πάνω
στο σεντούκι με τον θησαυρό του, ενώ δυο κλέφτες τον τραβολογούν,
προσπαθώντας να του το κλέψουν).

Η Αττική Παλαιά Κωμωδία. Περίοδοι και εκπρόσωποι.

Η κωμωδία αναγνωρίζεται επίσημα από την Αθηναϊκή πολιτεία το
487/6 π.Χ., οπότε γίνεται ο πρώτος αγώνας κωμικών ποιητών στα
Διονύσια. Από εκεί και πέρα μπορούμε να παρακολουθήσουμε την
ιστορική εξέλιξη της Αττικής κωμωδίας μέσα από τη σταδιοδρομία και
το έργο των εκπροσώπων της. Το είδος κωμωδίας που επικρατεί στην
Αθηναϊκή σκηνή κατά τον 5ο αιώνα και στις πρώτες δύο δεκαετίες του
4ου (486 – περ. 380 π.Χ.) το ονομάζουμε «Παλαιά Κωμωδία» (Old  Comedy), για να το διακρίνουμε από τη Μέση και τη Νέα Κωμωδία,που ακολούθησαν στον 4ο αιώνα.

– Πρώτη γενιά. Στα Διονύσια του 486, στον πρώτο επίσημο αγώνα
κωμωδίας, το πρώτο βραβείο έλαβε ο Χιωνίδης. Ο πιο σημαντικός
ποιητής της πρώτης γενιάς της Παλαιάς Κωμωδίας ήταν όμως ο
Μάγνης, που συνολικά έλαβε 11 φορές το πρώτο βραβείο στα Διονύσια
(ένα ρεκόρ που δεν μπόρεσε να το κατακτήσει κανένας άλλος κωμικός
ποιητής). Ο Μάγνης είχε προτίμηση σε έργα με μεταμφιέσεις και
ζωόμορφους χορούς (έγραψε Όρνιθες, Βατράχους, Λυδούς). Ένας
άλλος ποιητής αυτής της γενιάς ήταν ο Εκφαντίδης. Από το έργο
αυτών των ποιητών σώζονται μόνον τίτλοι και ελάχιστοι στίχοι.
Πιθανότατα τα κείμενα των κωμωδιών τους είχαν χαθεί ήδη στην
εποχή του Αριστοτέλη. Οι δύο γενιές των κλασικών κωμωδιογράφων
που ακολούθησαν εκτόπισαν εντελώς τους πρώιμους αυτούς ποιητές.
Οι κωμωδίες τους μάλλον δεν είχαν συγκροτημένη πλοκή (κατά τον
Αριστοτέλη, συγκροτημένες κωμικές πλοκές άρχισε να δημιουργεί
πρώτος ο Κράτης, στην επόμενη γενιά κωμικών ποιητών, ίσως από
επίδραση της Σικελικής κωμωδίας του Επιχάρμου). Θα  χαρακτηρίζονταν μάλλον από έντονο προσωπικό σκώμμα, δηκτική
σάτιρα συγχρόνων προσώπων και πραγμάτων, και μια τάση προς το
θέαμα (πβ. την προτίμηση του Μάγνη για μεταμφιέσεις και  ζωόμορφους χορούς).

– Δεύτερη γενιά. Οι ποιητές της αρχίζουν να δρουν από τη δεκαετία
του 450 π.Χ. Κρατίνος (γενν. περ. 485, αρχίζει να γράφει περ. 455,
συνεχίζει τουλάχιστον ως τα τέλη της δεκαετίας του 420). Ο πρώτος
μεγάλος κωμικός ποιητής της Αθήνας. Τα έργα του χαρακτηρίζονταν
από οξύ και δηκτικό προσωπικό σκώμμα: ο ίδιος αναγνώριζε ως
πρότυπό του τον ποιητή Αρχίλοχο (ιαμβικό ποιητή του 7ου αι., που
έγραφε πολύ τσουχτερά σατιρικά ποιήματα), και έγραψε κωμωδία
Αρχίλοχοι, όπου παρουσίαζε αγώνα ανάμεσα στον Αρχίλοχο και στον
Όμηρο. Καλλιέργησε την πολιτική κωμωδία, με σάτιρα των πολιτικών
πραγμάτων και προσώπων της Αθήνας, ιδίως του Περικλή.
Χρησιμοποίησε την μυθολογική παρωδία ως αλληγορία για να
σατιρίσει σύγχρονα πολιτικά πρόσωπα και γεγονότα.

Διονυσαλέξανδρος (430 π.Χ.): μυθολογική παρωδία Τρωικού πολέμου,
Διόνυσος μεταμφιέζεται σε Αλέξανδρο (Πάρη) και πηγαίνει να κλέψει
την Ελένη, τον κυνηγούν οι Αχαιοί. Κάτω από τον μύθο όμως   διαφαίνονταν σύγχρονα πρόσωπα: πίσω από τον Διόνυσο-Αλέξανδρο  ήταν ο Περικλής, πίσω από την Ελένη η ερωμένη του η Ασπασία, και ο
Κρατίνος σατίριζε την φιλοπόλεμη πολιτική του Περικλή που είχε
εμπλέξει την Αθήνα σε πόλεμο με τη Σπάρτη. Νέμεσις: ερωτική
περιπέτεια του Δία με την Νέμεσιν, πάλι αλληγορικά ως σάτιρα για
Περικλή και Ασπασία. Όμως ο Κρατίνος έγραψε και καθαρές
μυθολογικές παρωδίες, χωρίς πολιτική αλληγορία: π.χ. Ὀδυσσῆς («Ο  Οδυσσέας και οι σύντροφοί του»), περιπέτεια του Οδυσσέα με τον   Κύκλωπα. Στην Πυτίνη, το τελευταίο του αριστούργημα (423) ο
Κρατίνος παρουσίασε στη σκηνή τον ίδιο τον εαυτό του: εμφανίζεται
ως μέθυσος ποιητής, γυναίκα του η Κωμωδία, ερωμένη του η Μέθη· η
Κωμωδία κατηγορούσε τον Κρατίνο ότι την παραμελεί για χάρη της
ερωμένης του, της Μέθης, και κατέθετε αγωγή διαζυγίου εναντίον του.
Ο Κράτης ξεκίνησε από ηθοποιός στα έργα του Κρατίνου και κατόπιν
καταπιάστηκε και αυτός με τη συγγραφή κωμωδιών. Ο Κράτης
περιόρισε πολύ το προσωπικό σκώμμα και το σατιρικό στοιχείο στα
έργα του και έδινε έμφαση στην κατασκευή της κωμικής πλοκής.
Νεώτερός τους ο Φερεκράτης, που επίσης ξεκίνησε ως ηθοποιός και
άρχισε να γράφει κωμωδίες γύρω στο 440. Ακολουθώντας την
παράδοση του Κράτητος, ο Φερεκράτης παραμέρισε κι αυτός το
προσωπικό σκώμμα και την πολιτική σάτιρα και επέδειξε μεγάλη
ικανότητα στην επινόηση πρωτότυπων και διασκεδαστικών κωμικών
πλοκών. Έγραψε κωμωδίες με φανταστική πλοκή. Μεταλλῆς
(Μεταλλωρύχοι): περιγραφή μιας ουτοπικής, παραδείσιας ζωής στον
Κάτω Κόσμο, όπου ποτάμια ρέουν με κρεατόσουπα, στις όχθες τους
κείτονται ψητά κρέατα και λουκάνικα αντί για κοχύλια, το κρασί
αναβλύζει άφθονο παντού, στον αέρα πετούν ψητά πουλιά και
μπαίνουν μόνα τους στο στόμα των ανθρώπων κ.ο.κ. Πέρσαι
(παρόμοια ουτοπία τοποθετημένη στην Ανατολή). Μυρμηκάνθρωποι
(μύθος του κατακλυσμού, σώζεται ο Δευκαλίων, ο Δίας δημιουργεί
καινούργιους κατοίκους της γης μεταμορφώνοντας τα μυρμήγκια σε
ανθρώπους). Άγριοι: θέμα του μισάνθρωπου. Δύο μισάνθρωποι
εγκαταλείπουν την πόλη και πηγαίνουν στην ερημιά να ζήσουν με μια
φυλή αγρίων. Έγραφε επίσης κωμωδίες με ρεαλιστικά θέματα παρμένα
από την καθημερινή ζωή. Π.χ. κωμωδίες για εταίρες, με ερωτικές
υποθέσεις και ιστορίες από την dolce vita της αρχαίας Αθήνας.
Κοριαννώ (όνομα εταίρας): παρίστανε στη σκηνή ένα συμπόσιο, με την   εταίρα Κοριαννώ, τον εραστή της (έναν έμπορο ή στρατιώτη που έχει  έρθει από την Ασία) και μια γριά μαστροπό. Στο ίδιο έργο ένας
πατέρας και ο γιος του φιλονικούν διότι είναι ερωτευμένοι με την ίδια
γυναίκα (ίσως την εταίρα Κοριαννώ). Με τα έργα του με τέτοιες
υποθέσεις ο Φερεκράτης γίνεται πρόδρομος μεταγενέστερων εξελίξεων
στο κωμικό δράμα: κωμωδίες με ερωτική υπόθεση και εταίρες
κυριαρχούν στον 4ο αι., Μέση και Νέα Κωμωδία. [Π.χ. πατέρας και
γιος θέλουν την ίδια γυναίκα: Φιλήμων Έμπορος, Δίφιλος
Κληρούμενοι, Δημόφιλος Οναγός, που τα γνωρίζουμε από τις
Ρωμαϊκές διασκευές του Πλαύτου, Mercator, Casina, Asinaria. (22)
Κατωιταλιώτικος κρατήρας, πατέρας και γιος μάχονται πάνω από μια  γυναίκα].

– Τρίτη γενιά. Αρχίζουν να γράφουν στη δεκαετία του 430-420, και οι
πιο πολλοί συνεχίζουν και στις πρώτες δεκαετίες του 4ου αι. Η γενιά
του Αριστοφάνη.

Εύπολις. Μαζί με τον Αριστοφάνη και τον Κρατίνο ένας από τους 3
μεγαλύτερους ποιητές της Αρχαίας Κωμωδίας. Μεγάλο ταλέντο, ο
κυριότερος ανταγωνιστής του Αριστοφάνη. Αρχικά συνεργάστηκαν σε
κάποιες κωμωδίες, κατόπιν φιλονίκησαν (ο Αριστοφ. κατηγόρησε τον
Εύπολι ότι του είχε κλέψει ιδέες από τους Ιππής του, ο Εύπολις όμως
έλεγε ότι ο ίδιος είχε γράψει τους Ιππής και τους έδωσε στον
Αριστοφ.). Σκοτώθηκε νέος σε μάχη στον Πελοποννησιακό πόλεμο,
λίγο μετά το 411 π.Χ. Καλλιέργησε κυρίως την πολιτική και σατιρική
κωμωδία. Μαρικᾶς: σατίριζε τον δημαγωγό Υπέρβολο,
παρουσιάζοντάς τον σαν Πέρση δούλο με το όνομα Μαρικάς (πβ.
Αριστοφ. Ιππής, όπου ο δημαγωγός Κλέων παρουσιαζόταν ως δούλος
από την Παφλαγονία). Υπήρχε ένας χορός πλουσίων, που
εναντιώνονταν στον Μαρικά, και ένας χορός φτωχών, που τον
υποστήριζαν. Κόλακες: σατίριζε τον πλούσιο Καλλία, που προστάτευε
και χρηματοδοτούσε διάφορους σοφιστές (αυτός είχε φιλοξενήσει και
τον Πρωταγόρα κατά την παραμονή του στην Αθήνα). Οι σοφιστές
παρουσιάζονταν ως κόλακες και παράσιτοι, που καλοπερνούν
απομυζώντας την περιουσία του σπάταλου Καλλία. Πόλεις:
αλληγορική σάτιρα. Χορός από Ελληνικές πόλεις που βρίσκονταν υπό
την κυριαρχία των Αθηναίων. Εμφανίζονταν ως νύφες, και η καθεμιά
παραδιδόταν σε έναν άνδρα ως γαμπρό. Ταξίαρχοι: ο Διόνυσος
στρατιώτης. Ο Διόνυσος κατατάσσεται στον Αθηναϊκό στρατό, τον   εκπαιδεύει ο στρατηγός Φορμίων. Διόνυσος μαλθακός, έρχεται με  διάφορα σκεύη για το μπάνιο του, ο Φορμίων τον εκπαιδεύει στη
σκληρή στρατιωτική ζωή, του μαθαίνει να κωπηλατεί. Δήμοι:
στρατηγός Μυρωνίδης κατεβαίνει στον Άδη για να φέρει πίσω τους
μεγάλους Αθηναίους πολιτικούς του παλιού καιρού (Σόλωνα,
Αριστείδη, Μιλτιάδη, Περικλή), να σώσουν την Αθήνα από τη δύσκολη
κατάσταση (έργο παρουσιάστηκε το 412, αμέσως μετά την καταστροφή  στη Σικελία).
Αμειψίας. Κόννος, σάτιρα του Σωκράτη και του κύκλου του.
Φρύνιχος ο κωμικός. Μονότροπος: ο κεντρικός χαρακτήρας ένας
μισάνθρωπος, που ζει απομονωμένος από την ανθρώπινη κοινωνία.
Έρμιππος. Έγραψε πολιτικές κωμωδίες (Αρτοπώλιδες, σάτιρα για
Υπέρβολο. Στρατιώτιδες: μια ομάδα έκφυλων και θηλυπρεπών νεαρών
που ντύνονται στρατιώτες, ανάμεσά τους ο Αλκιβιάδης). Και επίσης
μυθολογικές κωμωδίες (Ευρώπη, Αθηνάς γοναί).
Πλάτων ο κωμικός. Συνομήλικος του Αριστοφάνη, παραμένει ενεργός
μέχρι μετά το 380 π.Χ. Αρχικά επιδίδεται στην πολιτική κωμωδία:
Κλεοφών, Πείσανδρος, Υπέρβολος, σατιρίζουν δημαγωγούς της
Αθήνας (πβ. Ιππής Αριστοφ. και Μαρικά Εύπολι). Αργότερα, περί τα
τέλη του 5ου αι. και στις πρώτες δεκαετίες του 4ου στρέφεται κυρίως
προς τη μυθολογική κωμωδία, η οποία τότε γνωρίζει μεγάλη άνθηση
στην Αττική σκηνή (Λάιος, Άδωνις). Κωμωδίες γύρω από ερωτικές
περιπέτειες του Δία (Ευρώπη, Ιώ, Νυξ μακρά: μύθος του Αμφιτρύωνα,
ο Δίας παίρνει τη μορφή του Αμφιτρύωνα για να κοιμηθεί με την
γυναίκα του την Αλκμήνη. Πβ. εικ. (19), σκηνή από τέτοια κωμωδία
για ερωτική περιπέτεια του Δία). Ζεύς κακούμενος: ο Ηρακλής
καταλύει σε πανδοχείο, παίζει τυχερό παιγνίδι με μια εταίρα και χάνει
τα υπάρχοντά του.

– Τέταρτη γενιά. Λίγο νεώτεροι από τον Αριστοφάνη, συνεχίζουν να
γράφουν μέχρι το 370 ή το 360: γενιά της μετάβασης από την Παλαιά
στη Μέση Κωμωδία. Η πολιτική σάτιρα και το προσωπικό σκώμμα
μειώνονται. Κυριαρχούν οι μυθολογικές παρωδίες (πολύ δημοφιλές
είδος αυτήν την εποχή). Θεόπομπος, Στράττις, Σαννυρίων.

Η Μέση Κωμωδία. Στον 4ο αιώνα η μορφή της κωμωδίας αλλάζει
σημαντικά. Ο ρόλος του χορού περιορίζεται πολύ, και τελικά ο χορός
αποσυνδέεται εντελώς από την κωμική δράση: απλώς παρεμβαίνει στα   διαλείμματα της δράσης και τραγουδά άσματα άσχετα με την πλοκή  του έργου για να ψυχαγωγήσει τους θεατές. Η πολιτική σάτιρα επίσης
ατονεί: βέβαια, αναφορές σε πρόσωπα και πράγματα της εποχής και
αστεία ενάντια σε πολιτικούς άνδρες απαντούν μέχρι τη δεκαετία του
320, αυτά όμως είναι πια μόνον περιστασιακά και ευκαιριακά στοιχεία,
που παρεμβάλλονται για να δώσουν χρώμα επικαιρικό στο έργο. Δεν
αποτελούν το θέμα του έργου ούτε σχετίζονται με την πλοκή. Η  πολιτική κωμωδία που έχει ως κύριο θέμα τη σάτιρα πολιτικών  προσώπων ή γεγονότων σχεδόν εξαφανίζεται στον 4ο αιώνα.
Μειώνεται επίσης το φανταστικό στοιχείο, οι φανταστικές πλοκές με τις
απίθανες συλλήψεις, όπως αυτές που βρίσκουμε στον Αριστοφάνη.
Από την άλλη μεριά, ενισχύονται ιδιαίτερα άλλες τάσεις, που υπήρχαν
ήδη από τον 5ο αι. αλλά τώρα αποκτούν μεγαλύτερη σημασία και
μονοπωλούν το ενδιαφέρον των κωμικών ποιητών.

Μυθολογική κωμωδία. Ακμάζει ήδη από το 410 περ. και παραμένει
εξαιρετικά δημοφιλής ως το 340. Οι θεοί και οι ήρωες της μυθολογίας
διακωμωδούνται, παρουσιάζονται να φέρονται σαν κοινοί άνθρωποι,
και μάλιστα σαν συνηθισμένοι αστοί του 4ου αι., με όλες τις σχετικές
αδυναμίες και ελαττώματα. Ο Δίας παρουσιάζεται ως μοιχός που
επισκέπτεται κρυφά τις ερωμένες του, η Αφροδίτη ως εταίρα, ο
Ηρακλής ως λαίμαργος φαγάς κ.ο.κ. (βλ. ήδη το επεισόδιο με τον Άρη
και την Αφροδίτη στο θ της Οδύσσειας και αργότερα τη διακωμώδηση
θεών και ηρώων στον Λουκιανό).

Ερωτικές υποθέσεις. Αναπτύσσεται σιγά-σιγά η ερωτική πλοκή, με
βάση ένα τυπικό σχήμα: ένας νεαρός επιθυμεί μια κοπέλα (είτε μια
εταίρα είτε μια κοπέλα από καλή οικογένεια), συναντά όμως εμπόδια
για να την αποκτήσει (π.χ. αν η κοπέλα είναι εταίρα, ο νεαρός δεν έχει
χρήματα για να αγοράσει την εύνοιά της, ή ο πατέρας του είναι
αυστηρός και του απαγορεύει να σχετίζεται μαζί της· αν είναι αστή, ο
πατέρας της την έχει τάξει σε κάποιον άλλο, ή είναι μισάνθρωπος και
είναι αδύνατον να τον πλησιάσει κανείς και να του μιλήσει κ.ο.κ.).
Καταστρώνει λοιπόν κάποιο σχέδιο, μιαν ίντριγκα, συνήθως με τη
βοήθεια ενός παράσιτου ή δούλου, για να ξεπεράσει τα εμπόδια και να
αποκτήσει την κοπέλα που αγαπά. Αυτό το τυπικό σχήμα (που μπορεί
να έχει πάμπολλες παραλλαγές) διαμορφώνεται ολοκληρωτικά ως το
340 π.Χ. και κυριαρχεί στην κωμική σκηνή: από τα μέσα του 4ου αι. και
μετά οι πιο πολλές κωμωδίες έχουν μια τέτοια ερωτική υπόθεση.

Σταθεροί τύποι. Η τυποποιημένη ερωτική πλοκή συνδυάζεται με την
ανάπτυξη κάποιων βασικών κωμικών τύπων, που επανέρχονται από
έργο σε έργο. Νεαρός εραστής. Εταίρα (καλή εταίρα, που αγαπά τον
εραστή της, ή κακή εταίρα, που νοιάζεται μόνον για το χρήμα και τα
οφέλη που αποκομίζει από τις σχέσεις της). Γέρος πατέρας
(φιλάργυρος και δύσκολος, ή επιεικής και πρόθυμος να βοηθήσει τον
γιο του). Δούλος (πονηρός δούλος που καταστρώνει ίντριγκες και
βοηθά τον νεαρό, ή χρηστός δούλος που τον νουθετεί και τον
συμβουλεύει να συμμορφωθεί). Στρατιώτης (συνήθως καυχησιάρης,
αντίπαλος του νεαρού για την εύνοια της εταίρας). Παράσιτος
(κόλακας, προσκολλάται σε στρατιώτη και τον κολακεύει, ή σε πλούσιο
νεαρό και τον βοηθά στα σχέδιά του, με αντάλλαγμα δωρεάν δείπνα).
Πορνοβοσκός (έχει στην κατοχή του την εταίρα, ζητά πολλά χρήματα
από τον νεαρό για να του την παραχωρήσει). Μάγειρος (τον
προσλαμβάνουν για να ετοιμάσει το εορταστικό δείπνο στο τέλος του
έργου· παριστάνει τον σπουδαίο και μιλά για τη μαγειρική τέχνη, για τα
φαγητά που ετοιμάζει κ.λπ. με πομπώδη τρόπο).
Βασικοί εκπρόσωποι της Μέσης: Αναξανδρίδης, Εύβουλος,
Αντιφάνης, Άλεξις, Έφιππος, Μνησίμαχος, Τιμοκλής. Περίοδος της
Μέσης Κωμωδίας: από το 380 ως το 320 π.Χ.

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

by Ioannis Konstantakos

National & Kapodistrian University of Athens/ Faculty of Philology, Department of Classics

ΠΑΓΑΝ  ACADEMIA.EDU

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in θεα-τ-ρο=THEA-TER and tagged , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.