Τα λογοτεχνικά πρότυπα των γυναικείων μορφών στις Μεταμορφώσεις του Απουλήιου και η λειτουργία τους (d)


(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ ΑΠΟ   14/06/11 )

III. Φωτίς: η σκοτεινή πλευρά του ερωτισμού

Αν και υπηρέτρια της Παμφίλης, η Φωτίς επισκιάζει την κυρία της, καθώς
αναδεικνύεται σε κύριο μοχλό της εξέλιξης του μυθιστορήματος οδηγώντας το
Λούκιο μέσα από την ερωτική τους σχέση στη μεταμόρφωσή του σε γάιδαρο. Όπως
και η Παμφίλη, η Φωτίς κάνει την εμφάνισή της στο τέλος του πρώτου βιβλίου, χωρίς
να κινεί το ενδιαφέρον του ήρωα, αν και το όνομά της το πληροφορούμαστε σχεδόν
από την αρχή σε αντίθεση με την αρχικά ανώνυμη σύζυγο του Μίλωνα. Εκτελεί  πρόθυμα τις προσταγές του αφέντη της, υπηρετεί το φιλοξενούμενο και τον βοηθά  στην εγκατάστασή του στο σπίτι.
Ωστόσο, μόνο μετά τη συνάντησή του με τη Βυρρήνη και τις προειδοποιήσεις  της να μείνει μακριά από την επικίνδυνη μάγισσα, την Παμφίλη, στρέφει ο Λούκιος  τις σκέψεις του προς τη Φωτίδα, την οποία θεωρεί αρκετά γοητευτική και ερμηνεύει
τις φροντίδες της προς αυτόν ως ενδείξεις ερωτικού καλέσματος («…Nam et forma  scitula et moribus ludicra et prorsus argutula est. Vesperi quoque cum somno  concederes, et in cubiculum te deduxit comiter et blande lectulo collocauit et satis
amanter cooperuit et osculato tuo capite quam inuita discederet uultu prodidit,
denique saepe retrorsa respiciens substitit. Quod bonum felix et faustum itaque, licet  salutare non erit, Photis illa temptetur.» Met. 2.6. 7-8). Αμέσως θέτει το σχέδιό του  σε εφαρμογή και επιστρέφοντας στο σπίτι βρίσκει τη Φωτίδα να μαγειρεύει στην
κουζίνα. Οι κινήσεις του σώματός της, καθώς μαγειρεύει, του φαίνονται ιδιαίτερα  ερεθιστικές και της το λέει. Η υπηρέτρια αντιλαμβανόμενη το ερωτικό ενδιαφέρον  του παρατηρητή της τον προειδοποιεί διφορούμενα για τον κίνδυνο που διατρέχει
εξάπτοντας συγχρόνως τον πόθο του. Ο Λούκιος κοιτάζοντάς την εξυμνεί την ομορφιά της πλέκοντας ένα εγκώμιο στη γυναικεία κόμη, και κάνει το πρώτο βήμα  φιλώντας τα μαλλιά της. Αυτή του ξανατονίζει τη γλυκόπικρη γεύση που θα
δοκιμάσει μαζί της («dulce et amarum gustulum carpis» Met. 2.10.2.), αλλά ο  Λούκιος προχωρεί περισσότερο ζητώντας τα φιλιά της. Η Φωτίς παραδίδεται και του  υπόσχεται να περάσουν μαζί το βράδυ. Έτσι, χωρίζουν προς το παρόν, ενώ τα δώρα
που του έστειλε αργότερα η Βυρρήνη, φαγητό και κρασί, θα συμβάλλουν στην  ερωτική απόλαυση.
Στο δείπνο ο Λούκιος δεν παίρνει τα μάτια του από τη Φωτίδα, ενώ η διήγηση  για το Διοφάνη τον εκνευρίζει. Προσποιούμενος ότι κουράστηκε αποσύρεται στο  δωμάτιό του, όπου η Φωτίς έχει δημιουργήσει μια ερωτική ατμόσφαιρα με  ροδοπέταλα. Τρώγοντας και πίνοντας η ερωτική έξαψη τους κυριεύει και η  συνεύρεση που ακολουθεί περιγράφεται σύμφωνα με την πολεμική ορολογία. Στη  συνέχεια, καθώς περνούν οι μέρες, η Βυρρήνη τον καλεί σε δείπνο, στο οποίο ο
Λούκιος πηγαίνει, αφού πρώτα ζήτησε την άδεια της ερωμένης του. Η επιστροφή του  από το δείπνο καταλήγει στην πάλη του με τους υποτιθέμενους ληστές.
Στην αρχή του τρίτου βιβλίου έχουμε τη Γιορτή του Γέλιου και την αθώωση  του Λούκιου για το δήθεν έγκλημά του. Το βράδυ η Φωτίς συντετριμμένη του εξηγεί  το περιστατικό με τα ασκιά που μεταμόρφωσε η κυρία της. Δικαιολογείται λέγοντας
πως της έφερε τα κομμένα μαλλιά γιδιών αντί για τα μαλλιά του Βοιωτού, εραστή της  Παμφίλης. Ο Λούκιος γελά και της ζητά ως αντάλλαγμα, για να τη συγχωρήσει, να  του ικανοποιήσει την περιέργεια που έχει για τις μαγικές πρακτικές δείχνοντάς του
την Παμφίλη να μεταμορφώνεται. Η Φωτίς, αν και διστάζει, του το υπόσχεται και  επισφραγίζουν τη συμφωνία παραδιδόμενοι στον ερωτικό πόθο.
Αφού πέρασαν πολλές ηδονικές νύχτες, τελικά η Φωτίδα τον ενημερώνει πως  ένα συγκεκριμένο βράδυ η μάγισσα θα μεταμορφωθεί σε πουλί, για να συναντήσει  τον αγαπημένο της. Την παρακολουθούν από μια χαραμάδα να αλλάζει τη μορφή της  σε κουκουβάγια και να πετά από το παράθυρο. Ο Λούκιος ζητά επίμονα από τη  Φωτίδα να του δώσει τη μαγική αλοιφή, για να γίνει κι αυτός πουλί. Η Φωτίς αρχικά  αντιστέκεται στις απαιτήσεις του, αλλά τελικά υποχωρεί και του δίνει το φίλτρο. Ο  Λούκιος το απλώνει σε όλο το σώμα του και μεταμορφώνεται σε γάιδαρο. Η  αγαπημένη του βλέποντάς τον οδύρεται, αλλά τον καθησυχάζει λέγοντας πως θα του  δώσει το πρωί να μασήσει τριαντάφυλλα, για να ξαναγίνει άνθρωπος. Ο Λούκιος,
αδυνατώντας να κάνει κάτι, υπέκυψε πηγαίνοντας στο στάβλο και νιώθοντας μεγάλο
θυμό για την υπαίτια της συμφοράς του, την οποία θα ήθελε να κατακρεουργήσει.
Όμως, αντιλαμβάνεται πως του είναι απαραίτητη, για να ξαναβρεί την ανθρώπινη
μορφή του, και δεν πραγματοποιεί την επιθυμία του.
Ο Απουλήιος επομένως αναδεικνύει μια υπηρέτρια σε πρόσωπο καθοριστικής
σημασίας για την έναρξη των περιπετειών του ήρωά του, Λούκιου. Στην ελληνική  εκδοχή το κορίτσι ονομάζεται Παλαίστρα και προσφέρει και αυτή τις υπηρεσίες της   στη μάγισσα-κυρία της, που παραμένει ανώνυμη στο Όνος. Από την αρχή της
έλευσης του Λούκιου τον φροντίζει σύμφωνα με τις διαταγές του αφεντικού της, Ίππαρχου (Όνος 2-3), και γίνεται ερωμένη του Λούκιου, όταν αυτός επιστρέφει  έχοντας πρώτα συναντήσει την Άβροια. Η Παλαίστρα βρίσκεται στην κουζίνα
ετοιμάζοντας το δείπνο και γίνεται αποδέκτης των σεξουαλικών υπονοούμενων του  Λούκιου. Τον προτρέπει να απομακρυνθεί από τη «φλόγα» της, από την οποία δε θα  μπορέσει εύκολα να γιατρευθεί και θα δοκιμάσει γλυκόπικρη ηδονή (Όνος 6.9-15
image image ).

Η ερωτική συνάντηση που ακολουθεί μετά το δείπνο περιγράφεται ψυχρά
ως ερωτική άσκηση, στην οποία η Παλαίστρα είναι ο «διδάσκαλος»:

image image image » ( Όνος 8.13-16).

Καθώς στο Όνος η σκηνή του συμποσίου και η Γιορτή του  Γέλιου δεν υπάρχουν, ο Λούκιος παρακαλεί την Παλαίστρα να του δείξει τη δέσποινά  της να ασκεί τη μαγεία και ακολουθούν οι σκηνές της μεταμόρφωσης της μάγισσας
σε πουλί και του Λούκιου σε γάιδαρο.
Η αντιπαραβολή των δύο εκδοχών της ιστορίας, της λατινικής και της  ελληνικής, πέρα από τα ζητήματα τεχνικής, εστιάζεται σε δύο βασικές διαφορές, που  είναι τα ονόματα των γυναικείων χαρακτήρων και ο τόνος της περιγραφής των
ερωτικών σκηνών. Πρόκειται για αλληλένδετα στοιχεία τα οποία κάνουν εμφανή τη  λογοτεχνική δεξιότητα του Απουλήιου.
Αρχικά, το όνομα Παλαίστρα, που απαντάται στο ελληνικό πρωτότυπο,φαίνεται πως χαρακτήριζε συχνά γυναίκες κατώτερης κοινωνικής και ηθικής  στάθμης55. Η ίδια παραδέχεται πως δεν έμαθε γράμματα (Όνος 11.23-24 image image ), ενώ ο επίδοξος εραστής της πιστεύει πως image image (Όνος 6.6-7). Απουσιάζει επιπλέον
κάθε περιγραφή της εξωτερικής της εμφάνισης, που θα την παρουσίαζε ελκυστική.
Έπειτα, στο ίδιο κλίμα της έλλειψης αισθητικής επεξεργασίας εντάσσεται κι η  αφήγηση της ερωτικής συνεύρεσης με όρους που παραπέμπουν σε πάλη, όπως και η  ονομασία της πρωταγωνίστριας, η οποία κατέχοντας το ρόλο της magistra amoris
αποτελεί το απολαυστικό μέσο για την επίτευξη του σκοπού από το Λούκιο, να έρθει  δηλαδή σε επαφή με τη μαγεία56.
Από την άλλη, ο συγγραφέας των λατινικών Μεταμορφώσεων δεν ονομάζει  απλώς την κοπέλα Φωτίς αντί για Παλαίστρα, αλλά προβαίνει επιπλέον στη  σκιαγράφηση ενός χαρακτήρα αισθητά διαφορετικού από τον αντίστοιχο της
ελληνικής πηγής συνδυάζοντας προϋπάρχοντα υλικά και αναπλάθοντάς τα. Κι αυτό   δε στοχεύει μόνο στην επίτευξη λογοτεχνικής πρωτοτυπίας, όπως ισχυρίζεται ο Perry,που θεωρεί επιπλέον το όνομα Φωτίς λιγότερο ταιριαστό από το Παλαίστρα57.
Η επιλογή του Απουλήιου είναι αρκετά πιο σύνθετη. Πρώτα πρώτα είναι  προβληματική η ορθογραφία του ονόματος στα λατινικά. Η πιο συχνή γραφή στα  χειρόγραφα είναι με f (Fotis) εκτός από τα κεφάλαια 1.24 και 1.26 όπου γράφεται με
ph (Photis)58. Διαφορετικές είναι και οι ετυμολογικές εξηγήσεις που έχουν δοθεί.
Επικρατούσα είναι η άποψη πως ετυμολογείται image , ενώ έχει προταθεί  και το ρήμα fovere και τα παράγωγά του, όπως και οι εκφράσεις fota και fotrix με την έννοια της παλλακίδας59. Επιπλέον, ο Scobie υποστηρίζει ότι η βασική ιδέα για
την επιλογή του συγκεκριμένου ονόματος πιθανόν γεννήθηκε στη σκέψη του  συγγραφέα από τις αναφορές στο ελληνικό πρωτότυπο για τη σχέση του έρωτα και  της φωτιάς στη σκηνή όπου η Παλαίστρα μαγειρεύει στην κουζίνα (Όνος 6.7-10
image image

Ο Απουλήιος στη  δική του εκδοχή πρόσθεσε και μια λεπτομέρεια διαφωτιστική: «’Discede,’ inquit
‘miselle, quam procul a meo foculo, discede. Nam si te uel modice meus igniculus  afflauerit, ureris intime nec ullus extinguet ardorem tuum…» ( Met. 2.7). Η λέξη–κλειδί foculo αποδίδει με γλαφυρότητα τον πόθο που κατακαίει τον εραστή, καθώς ο
έρωτας φλογίζει, και ίσως εξηγεί τη χρήση του ονόματος Fotis60. Από την  εμπρηστική αυτή ιδιότητα του πάθους καλείται ο Λούκιος να απομακρυνθεί με  εμφατικές προειδοποιήσεις: «Discede… discede».
Άμεσα συνυφασμένη με τη μετονομασία της Παλαίστρας σε Φωτίδα είναι και  η αντικατάσταση των μεταφορικών σχημάτων λόγου που υπήρχαν στο ελληνικό  πρωτότυπο. Η συνεύρεση των δύο εραστών που περιγράφεται ως μια πάλη,
μεταφέρεται από τον Απουλήιο στη σφαίρα του πολέμου και σε πιο ρομαντικό ύφος.
Αυτή η αλλαγή εξηγείται και από το γεγονός πως στους Ρωμαίους δεν ήταν τόσο  οικεία και δημοφιλής η πάλη, ενώ αντιθέτως η λατινική λογοτεχνία αρεσκόταν στην  απόδοση των ερωτικών περιπτύξεων με στρατιωτικούς όρους61. Άλλωστε, στην
αφήγηση ενσωματώνονται και άλλα ρωμαϊκά στοιχεία, όπως στερεότυπες  εθιμοτυπικές ή τελετουργικές φράσεις. Ο Λούκιος σχεδιάζοντας την κατάκτηση της  Φωτίδος εύχεται ενδόμυχα «καλό, ευτυχές και αίσιο να είναι το τέλος» (quod bonum
felix et faustum Met. 2.6.8 ), όπως εύχονταν οι Ρωμαίοι αξιωματούχοι για την επιτυχία  μιας επιχείρησης. Συγχαίρει επίσης τον εαυτό του επικροτώντας με τα πόδια του  (pedibus in sententiam meam uado Met. 2.7.1), όπως και οι συγκλητικοί-pedarii, όταν
ψήφιζαν. Τέλος, ξεκινώντας την ερωτική μάχη λέει πως η αγαπημένη του τού κήρυξε  πόλεμο «χωρίς τη βοήθεια των αρμόδιων ιερέων» ( sine fetiali officio Met. 2.16.5) 62.
Η σύνδεση αυτή της Φωτίδος με το φως προσδίδει στο ρόλο της και ένα  χαρακτήρα μυστικιστικό. Στο πρόσωπό της συνδυάζονται δύο ιδιότητες:

του έρωτα  και της μαγείας. Βέβαια, η δούλη της Παμφίλης δεν είναι ακριβώς μάγισσα, αλλά
κατέχει τα μυστικά της κυρίας της, γίνεται όργανο της βούλησής της, και για το λόγο  αυτό στρέφεται το ενδιαφέρον του Λούκιου προς το πρόσωπό της (πρβλ. nec ipsa tu   uideare rerum <istarum> rudis uel expers Met. 3.19) . Ταυτόχρονα, εκπέμπει και  έναν ερωτισμό που μαγνητίζει. Στη σχέση της με το Λούκιο το μαγικό και ερωτικό  στοιχείο είναι άρρηκτα συνδεδεμένα και εντάσσονται στο πλαίσιο της πάλης μεταξύ  αρσενικού και θηλυκού, χαρακτηριστικής και των ιστοριών μαγείας που
προηγήθηκαν, όπως η διήγηση του Αριστομένη και του Σωκράτη (Met. 1.5-19)63. Τα δύο στοιχεία μοιράζονται ακόμη το ίδιο πνεύμα, την επιθυμία για κατοχή, για  δύναμη, για απόλαυση, και όλα αυτά για την ικανοποίηση αποκλειστικά ατομικών
και ιδιοτελών σκοπών64. Ο Λούκιος στην αρχή δε φαίνεται να ενδιαφέρεται ιδιαίτερα  για την υπηρέτρια, μέχρι τη στιγμή που παρακινημένος από τις προειδοποιήσεις της  Βυρρήνης να αποφύγει τη σχέση με την οικοδέσποινά του, στρέφεται προς τη
Φωτίδα, φλεγόμενος από περιέργεια να μυηθεί στη μαγεία (At ego curiosus alioquin,
ut primum artis ma gicae semper optatum nomen audiui… Met. 2.6.1). Και είναι αυτή  η περιέργεια ( curiositas) που του δημιουργεί προσδοκίες και λειτουργεί διεγερτικά  επιστρατεύοντας τις αισθήσεις του65. Το φως της ερωμένης του τον οδηγεί στο πάθος  μέσα από τη διαδικασία μιας μύησης σεξουαλικής και μαγικής συγχρόνως. Πρόκειται
όμως για ικανοποίηση κατώτερων ενστίκτων που δεσμεύουν τον ήρωα και τον  καθιστούν αντικείμενο χλευασμού και πριν και μετά τη μεταμόρφωσή του66. Η Φωτίς   παίζοντας το ρόλο του λυχναριού της Παμφίλης, απαραίτητο εργαλείο για την
εξάσκηση των μαγικών της πρακτικών, οδηγεί το Λούκιο στη μεταμόρφωσή του67.Ο  φωτισμός αυτός που του προσφέρεται τον βλάπτει, όπως ο λύχνος της Ψυχής που  διώχνει μακριά τον εραστή της, εφόσον εξυπηρετεί τη μαύρη μαγεία σε αντίθεση με
το πνευματικό φως του Έρωτα ( meum lumen Met. 5. 13.5) και της Ίσιδος ( lucerna  praemicans Met. 11.10.3, sol coruscans Met. 11.23.7)68.
Ιδωμένη από την παραπάνω σκοπιά, η δούλη του Μίλωνα εξυψώνεται και  παραβάλλεται με θεϊκές μορφές, όπως την Αφροδίτη και την Ίσιδα. Έτσι, πριν το  ζευγάρι επιδοθεί στην ερωτική πράξη, η Φωτίς γδύνεται, λύνει τα μαλλιά της και,
σκεπάζοντας με το χέρι τα απόκρυφα μέρη της, παρουσιάζεται σαν την Αφροδίτη,που αναδύεται από τον αφρό της θάλασσας: «…remotis laciniis cunctis suis renudata  crinibusque dissolutis ad hilarem lasciuiam in speciem Veneris quae marinos fluctus
subit pulchre reformata, paulisper etiam glabellum feminal rosea palmula potius  obumbrans de industria quam tegens uerecundia» (Met. 2.17.1-2). Η περιγραφή αυτή  απηχεί τις παραστάσεις της Venus pudica του Πραξιτέλη και της αναδυομένης
Αφροδίτης του Απελλή, ενώ παρόμοια αναφέρεται ο Απουλήιος και στην Απολογία :
«quodam libro meo legit: ‘interfeminium tegat et femoris obiectu et palmae  uelamento» (Apol. 33.7) 69. Επίσης, μνεία της θεάς του έρωτα γίνεται και στο εγκώμιο  της κόμης των γυναικών (Met. 2. 8), όπως και παρακάτω η επικείμενη συνάντηση των
δύο εραστών ονομάζεται navigium Veneris ( Met. 2.11). Αργότερα, ο Λούκιος  παρακαλεί τη Φωτίδα να τον βοηθήσει να μεταμορφωθεί σε πουλί, για να πετάξει  γύρω της, όπως ο Έρωτας γύρω από την Αφροδίτη (Met. 3.22). Τέλος, οι λάγνες
κινήσεις της Φωτίδος στην κουζίνα ( leniter/sensim/spinam/placide Met. 2. 7)  παραβάλλονται λεκτικά με τις ανάλογες της ηθοποιού που υποδύεται την Αφροδίτη  στο μίμο του δέκατου βιβλίου ( placide/leniter/spinula/sensim Met. 10.32). Ωστόσο,
η πλευρά της θεάς που προβάλλεται δε συνοδεύεται από την απαραίτητη ιερότητα και  παραπέμπει περισσότερο σε σαρκικές ηδονές70.

 

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

55 Scobie (1969) 60-62.
56 Walsh (2000) 240-241.

57 Perry (1923) 199.
58 v. Mal-Maeder (2001) 138.
59 TLL.VI. 1215. Για μια συνοπτική καταγραφή των προτεινόμενων ετυμολογικών αναλύσεων βλ,
Scobie (1975) 125-126, καθώς και v. der Paardt (1971) 101-102 που θεωρεί πιθανή και τη συσχέτιση
του ονόματος της Φωτίδος με τη ρίζα lux του ονόματος του πρωταγωνιστή, Λούκιου.
60 Scobie (1969) 63.
61 Scobie (1969) 58-59.

62 Walsh (2000) 111.
63 Schlam (1978) 98.
64 Lancel (1961) 33.
65 Για τη στενή σχέση μεταξύ της curiositas του Λούκιου και της ερωτικής του περιπέτειας με τη
Φωτίδα βλ. De Smet (1987) 619-623.
66 Penwill (1975) 70-71. Ιδιαίτερα στο άρθρο αυτό απορρίπτεται η άποψη πως η μεταμόρφωση του
Λούκιου θεωρείται τιμωρία για την υποδούλωσή του στις σαρκικές ηδονές.

67 Για τη χρήση της λάμπας από την Παμφίλη πρβλ. Met. 2.11. 5-6 και 3.21.4. Για το συσχετισμό της
Φωτίδος με το λύχνο της Ψυχής βλ. Frangoulidis (2008) 118, όπου τονίζεται πως το γεγονός ότι
αποδίδεται παρόμοιος ρόλος στο λύχνο, που είναι άψυχο, και στη Φωτίδα ,που είναι ανθρώπινος
χαρακτήρας, ερμηνεύεται ως αποτέλεσμα της μαύρης μαγείας, που παίρνει διάφορες μορφές, για να
πετύχει το σκοπό της.
68 Για το θέμα του φωτός στον Απουλήιο και το διαχωρισμό του σε καλό και κακό βλ. Lancel (1961)
σελ.46, σημ. 1.
69 v. Mal-Maeder (2001) 261.
70 Schlam (1978) 98.

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in PHILOLOGIE and tagged , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.