ΤΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΑΣ (1900-1914) (B)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ   11/09/10 )

Κεφάλαιο 2ο:

Τοποθεσία – περιγραφή της Τραπεζούντας

Η Τραπεζούντα, διοικητικό κέντρο του Πόντου κατά την οσμανική περίοδο,
υπήρξε πόλη αναφοράς του ποντιακού ελληνισμού. Ιστορικά συγκέντρωνε τη
μεγαλύτερη οικονομική και, κατά συνέπεια, πολιτιστική και κοινωνική
δραστηριότητα. Εδώ, λοιπόν, κατά απολύτως φυσικό λόγο, ιδρύθηκε και
αναπτύχθηκε το σημαντικότερο εκπαιδευτικό ίδρυμα του ποντιακού
ελληνισμού, το Φροντιστήριο.
Στις αρχές του 20ού αιώνα στα μάτια του ταξιδιώτη που την προσεγγίζει
από τη θάλασσα παρουσιάζεται μια πόλη με ελληνική αρχιτεκτονική
ταυτότητα, γεγονός που οφείλεται κυρίως στο μεγαλοπρεπές για την εποχή  του κτίριο του Φροντιστηρίου, με τα νεοκλασικά του χαρακτηριστικά. Δεσπόζει
στην παραλία της πόλης και στο μητροπολιτικό ναό του Αγίου Γρηγορίου, λίγο
ανατολικότερα.
Σύμφωνα με τον Ανδρέα Σπυράντη22 αλλά και τον πολεοδομικό χάρτη της
Τραπεζούντας που σχεδιάστηκε από το ρωσικό στρατό23, η πόλη δεν διαθέτει
κάποιο πολεοδομικό σχέδιο. Βασικό πολεοδομικό της στοιχείο είναι η κεντρική
της πλατεία, μια έκταση 5 – 6 περίπου στρεμμάτων σε σχήμα ορθογωνίου
παραλληλόγραμμου, με τις στενές πλευρές προς τα ανατολικά και δυτικά. Δύο
είναι οι κύριοι δρόμοι της πόλης. Ο ένας, γνωστός ως «κουντουράδικα»,
ταυτίζεται με όλη τη βόρεια πλευρά της πλατείας προς τη θάλασσα και
ανατολικά συνεχίζεται για λίγα μέτρα, έπειτα στρίβει αριστερά καταλήγοντας
χαμηλά στο τελωνείο, στο λιμάνι, ανατολικά από το «Güzel Şaray» (ωραίο
παλάτι), ένα χαρακτηριστικό μεγάλο βράχο με παλιό κάστρο στην παραλία
της πόλης, όπου σχηματίζεται ένα μεγάλο παραλιακό «Γ». Ο δρόμος αυτός
από το ύψος της πλατείας συνεχίζεται προς τα δυτικά. Εκεί βρίσκονται τα
σημαντικότερα τραπεζικά καταστήματα της πόλης. Έπειτα πηγαίνει με ελαφρά
κλίση βορειοδυτικά προς τη θάλασσα, με την ονομασία «Σεμερτζιλέρ μπασί»
και ύστερα από λίγες δεκάδες μέτρα καταλήγει στην παραλία, στη
λαχαναγορά, το «soğan Pazar» (αγορά κρεμμυδιών), λίγο πριν από το
παραλιακό μέρος όπου κατέληγαν οι βυζαντινές οχυρώσεις και το μικρό
βυζαντινό λιμάνι. Ο άλλος δρόμος, που θεωρείται και σημαντικότερος, είναι το
«Uzun Şokak» (Μακρύς δρόμος).

Ξεκινά από τα δυτικά της πόλης, όντας
προέκταση του δρόμου που δυτικότερα (μετά από 2-3 χιλιόμετρα) οδηγεί στην
Αγία Σοφία της Τραπεζούντας, ένα ναό στα δυτικά της πόλης που
οικοδομήθηκε κατά την περίοδο της Αυτοκρατορίας των Κομνηνών. Περνά
μέσα από τα βυζαντινά τείχη και κάθετα, διασχίζει τη γέφυρα «Taba Hane»
(βυρσοδεψείο) και συνεχίζεται για 400 περίπου μέτρα μέχρι την πλατεία, της
οποίας καταλαμβάνει τη νότια πλευρά, προς τα βουνά. Στη συνέχεια και μετά
την πλατεία στρίβει δεξιά στη συνοικία της Δαφνούντας μέχρι τον Πυξίτη
ποταμό και συνεχίζεται προς τα νότια, ψηλά, όντας η αρχή του σημαντικού,
από οικονομική άποψη, αμαξιτού δρόμου προς το εσωτερικό της Ασίας
(Ερζερούμ, Περσία κ.λπ.).
Η πόλη είναι χτισμένη πάνω σε μαλακές γεώδεις εκτάσεις και
περιστοιχίζεται από σχεδόν τραπεζοειδείς λόφους, οι οποίοι ξεκινώντας από
το βουνό καταλήγουν στη θάλασσα. Λόγω του σχήματός τους πήρε η πόλη
αυτή την ονομασία24. Στη νότια πλευρά της πόλης, προς το εσωτερικό (στα
ΝΔ. του λιμανιού), σε ύψος περίπου 250 μέτρων, υψώνεται ένας λόφος, που
ονομάζεται «Boz tepe» (Φαιός λόφος), από τον οποίο η θέα της πόλης είναι
πανοραμική. Ένας δρόμος από την πλατεία οδηγεί ψηλά στο λόφο,
ανεβαίνοντας πρώτα νότια και στη συνέχεια νοτιοδυτικά. Στις παρυφές του
λόφου βρίσκεται η (γυναικεία) Μονή Θεοσκεπάστου, καθώς και το Ακρίτειο
νοσοκομείο, που κτίστηκε στις αρχές του αιώνα.

Δυτικά της πόλης βρίσκονται τα τείχη των Κομνηνών, που ξεκινούν από
ψηλά στα νότια και καταλήγουν στη θάλασσα, όπου βρίσκονται ίχνη του
βυζαντινού λιμανιού. Δυτικά των τειχών και έξω από αυτά είναι η συνοικία των
Εξωτείχων, ενώ στην ανατολική πλευρά της πόλης (Α. – ΝΑ. της πλατείας,
παραθαλάσσια) βρίσκεται η συνοικία της Δαφνούντας.
Ψηλά, δυτικά του λόφου «Boz tepe» είναι το προάστιο «Soğuk Şu»
(Κρυονέρι). Σε μια μαγευτική περιοχή γεμάτη πράσινο, σαν κήπος που φτάνει
μέχρι τη θάλασσα, σε ύψος περίπου 300 μέτρων, βρίσκονται οι επαύλεις των
Ελλήνων αστών της Τραπεζούντας, κάποιες από τις οποίες και σήμερα ακόμη
γοητεύουν τον επισκέπτη της πόλης.
Η ορθόδοξη ελληνική κοινότητα της πόλης είναι χωρισμένη στις εξής 9
ενορίες, όπου υπάρχουν αντίστοιχοι ναοί25:

– Της Αγίας Μαρίνας στα ΒΔ., όπου και ο «Φραγκομαχαλάς», μεταξύ της
πλατείας και της θάλασσας.
– Της Υπαπαντής, δυτικά του Φροντιστηρίου, μεταξύ αυτού και των
βυζαντινών τειχών.
– Του Αγίου Βασιλείου, ΝΔ. της Υπαπαντής, μεταξύ πλατείας και τειχών.
– Του Χριστού, πάνω από το «Ουζούν Σοκάκ», νότια προς το λόφο.
– Της Θεοσκεπάστου, στις παρυφές του λόφου, όπου και η ομώνυμη μονή.
– Του Αγίου Γρηγορίου (μητροπολιτικός ναός) λίγα μέτρα δυτικά της Αγίας
Μαρίνας. Δυτικά του Αγίου Γρηγορίου και δίπλα του βρίσκεται το
Φροντιστήριο.
-Της Δαφνούντας, ανατολικά, με ναό του Αγίου Ιωάννου.
-Του Αγίου Γεωργίου Τσαρτακλή, στα Κουντουράδικα, στην περιοχή
όπου βρίσκονται και τα καταστήματα των τραπεζών.
-Των Εξωτείχων, έξω από τα βυζαντινά τείχη, στα δυτικά. Πρόκειται για
την πιο απομακρυσμένη από το κέντρο περιοχή της πόλης.

Η Τραπεζούντα, σε σχέση με την Ελλάδα, απέχει 904 ναυτικά μίλια από
τον Πειραιά και βρίσκεται 16,13 μοίρες ανατολικότερα της Αθήνας, βλέπει
δηλαδή την ανατολή του ήλιου μιάμιση ώρα μετά την Αθήνα26.
Μια αίσθηση των αποστάσεων ανάμεσα στην Τραπεζούντα και τις
υπόλοιπες πόλεις του Πόντου και της Μ. Ασίας μπορούμε να έχουμε μέσω
των σημερινών χαρτών που κυκλοφορούν στην Τουρκία. Ο παρακάτω
πίνακας μας δείχνει αυτές τις αποστάσεις27:

image

image

Οι αποστάσεις αυτές, φυσικά με τις σημερινές συνθήκες, μια ιδέα μόνο μας
δίνουν για την επικοινωνία μεταξύ των πόλεων του Πόντου κατά την περίοδο
της έρευνας, επικοινωνία που γίνεται κυρίως με άμαξες ή ημιόνους και,
φυσικά, μέσω αμαξιτών ή μη δρόμων της εποχής εκείνης. Έτσι, π.χ., η
απόσταση μεταξύ Τραπεζούντας και Κοτυώρων των 181 χιλιομέτρων
διανύεται σε 45 ώρες, ενώ μεταξύ Τραπεζούντας και Κερασούντας των 137
χιλιομέτρων σε 36 ώρες28. Φαίνεται, δηλαδή, από αυτό ότι με τα μεταφορικά
μέσα της εποχής η απόσταση που μπορεί κάποιος να διανύσει είναι περίπου
4,5 χιλιόμετρα την ώρα, ενώ φυσικά οι μετακινήσεις γίνονται πολύ
δυσκολότερα προς το εσωτερικό, όπου το ορεινό και δύσβατο έδαφος απαιτεί
πολύ μεγαλύτερη προσπάθεια και περισσότερο χρόνο. Το ταξίδι με ιστιοφόρο
πλοίο από την Τραπεζούντα μέχρι την Κωνσταντινούπολη διαρκεί 3-4
ημέρες29.

 

Κεφάλαιο 3ο:

Οριζόντιος και κατακόρυφος διαμελισμός του  Πόντου

1. Γενικά
Η περιοχή του Πόντου βρίσκεται στο ΒΔ. άκρο της Μ. Ασίας,
καταλαμβάνοντας την ΝΑ. αντίστοιχα περιοχή του Ευξείνου Πόντου. Ενώ η
απέναντι βόρεια περιοχή του Ευξείνου παρουσιάζεται ομαλή και συνεχίζεται
στο εσωτερικό της αχανούς επίπεδης ρωσικής στέπας (όχι, όμως, και η
ανατολική περιοχή του Ευξείνου, στις ακτές της οποίας καταλήγουν τμήματα
της οροσειράς του Καυκάσου), στη νότια, όπου βρίσκεται ο Πόντος, μόνο
στην περιοχή Σαμψούντας, στο δυτικά, το έδαφος είναι ομαλό. Εκεί βρίσκεται
και η μοναδική πεδινή έκταση, την οποία διαρρέει ο ιστορικός ποταμός Άλυς,
ο μεγαλύτερος της Μ. Ασίας, που από τις εκβολές του σ’ αυτή την περιοχή  είναι πλωτός σε βάθος αρκετών χιλιομέτρων από τη θάλασσα, που, σύμφωνα  με τη βιβλιογραφία της εποχής, αντιστοιχεί σε χρόνο περίπου 9 ωρών.

Εκτός  της περιοχής λοιπόν αυτής, όλος ο υπόλοιπος Πόντος παρουσιάζει πανύψηλα
βουνά που καταλήγουν απότομα στη θάλασσα, δημιουργώντας απόκρημνες,
σχεδόν απρόσιτες, ακτές, που τέμνονται κάθετα από άπειρους μικρούς και
μεγάλους ορμητικούς ποταμούς. Το εσωτερικό του Πόντου είναι ορεινό, με
μεγάλο υψόμετρο. Κατά κανόνα, το κατοικημένο μέρος των εσωτερικών
ποντιακών βουνών βρίσκεται σε υψόμετρο μεταξύ 1.000 – 1.500 μέτρων από
την επιφάνεια της θάλασσας. Πάνω από τα 1.500 μέτρα στις περισσότερες
περιοχές – μεταξύ 1.800 και 2.300 μέτρων – βρίσκονται τα «Παρχάρια», τα
καταπράσινα οροπέδια, όπου καταφεύγουν κατά τους καλοκαιρινούς μήνες οι
Πόντιοι κτηνοτρόφοι των αγροτικών και ορεινών περιοχών, αλλά και οι
κάτοικοι των αστικών περιοχών για να παραθερίσουν, λόγω του υγιεινού
κλίματος. Πρόκειται για ένα βασικό στοιχείο του πολιτισμού των Ελλήνων του
Πόντου, που αντανακλάται στα τραγούδια και γενικά στην καθημερινή τους
ζωή, στο οποίο θα επανέλθουμε σε επόμενο κεφάλαιο.

Το έδαφος του Πόντου είναι ορεινό. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν εκτάσεις γης
κατάλληλες για καλλιέργεια γεωργικών προϊόντων. Κυριότερα από αυτά είναι
το καλαμπόκι, με το οποίο τρέφονται οι αγροτικοί πληθυσμοί καθώς και τα
φτωχότερα κοινωνικά στρώματα των πόλεων, τα καρύδια και τα φουντούκια,
τα οποία εξάγονται στη Ρωσία και την Ευρώπη και των οποίων η καλλιέργεια
συνέχεια επεκτείνεται, τα φασόλια, που εξάγονται κυρίως στη Γαλλία, και
άριστης ποιότητας καπνός, κυρίως στο δυτικό Πόντο (Μπάφρα, Αμισός)30.
Επίσης, εξαιρετικής ποιότητας οπωρικά παράγονται στις περιοχές των
Σαντζακιών Λαζιστάν και Αργυρούπολης, ενώ δημητριακά παράγει κυρίως η
περιοχή Αμισού, δυτικά. Μεγάλη ποσότητα ξυλείας από τους Καζάδες
Σουρμένων και Κερασούντας εξάγεται στην Αγγλία. Αξιόλογη είναι και η
κτηνοτροφία της περιοχής. Μόνο στο Βιλαέτι Τραπεζούντας, στις αρχές του
20ού αιώνα, υπάρχουν 300.000 βόδια και βούβαλοι, 800.000 πρόβατα και
αίγες και 50.000 περίπου ίπποι, όνοι και ημίονοι. Κυρίως, όμως, το Βιλαέτι
έχει πλούσια κοιτάσματα μετάλλων, τα οποία εξάγονται από τα περίπου 120
μεταλλεία πάνω στα Ποντικά όρη. Στο Σαντζάκι Τραπεζούντας βρίσκονται 21
αργυρούχου μολύβδου, 34 χαλκού, 3 χαλκού και μολύβδου, 2 μαγγανίου, 10
σιδήρου, 2 γαιανθράκων. Στο Σαντζάκι Αργυρούπολης βρίσκονται 37
αργυρούχου μολύβδου, 34 χαλκού κ.ά.

Επίσης, σημαντική είναι η αλιεία της   περιοχής, τα περίφημα «Χαψία» (γαύρος) στην περιοχή Τραπεζούντας – είναι
μια από τις βασικές τροφές των φτωχών κοινωνικών στρωμάτων, αλλά λόγω
της μεγάλης ποσότητας αλιευμάτων χρησιμοποιείται ακόμη και ως λίπασμα
στους αγρούς -, χαβιάρι στην περιοχή της Μπάφρας και κυρίως στις εκβολές
των ποταμών κ.λπ. Σημαντικό μειονέκτημα του Πόντου από οικονομική
άποψη είναι η έλλειψη ασφαλών λιμένων για τη διακίνηση των προϊόντων που
παράγει, παρά την ύπαρξη εκτεταμένων παραλίων και την ύπαρξη όρμων
στις μεγάλες πόλεις, που χρησιμοποιούνται για τις ανάγκες αυτές (Τραπεζούς,
Πλάτανα, Ορντού, Ζεφύριον μεταξύ Τρίπολης και Κερασούντας κ.λπ.)31.

 

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

ΑΝΤΩΝΗ Υ. ΠΑΥΛΙΔΗ

διδακτορική  διατριβή στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

22 ΣΠΥΡΑΝΤΗΣ Ανδρέας: «Τραπεζούς και η Μονή Σουμελά του Πόντου, αναμνήσεις 1910-
1922», Θεσσαλονίκη 1991, σελ. 20.
23 ΦΥΛΛΙΖΗΣ Δημήτριος: «Οι τελευταίες ημέρες της Τραπεζούντας 1918-1923»,
Θεσσαλονίκη
1987, σελ. 72-73.
24 – ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ, ό.π., σελ.34, και
– ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ Σάββας, ό.π., σελ. 13.

25 Σπυράντη Α. Ανδρέα: «Τραπεζούς…», σελ.16, και Β. Σταυρίδου, ό.π., σελ. 320-321.
26 Παπαμιχαλόπουλου Κ., ό.π., σελ. 41.
27 «Türkiye Karayolları harıtası», Kuydaş yayın, Kuşadası.

28 ΔΟΜΝΗΝΟΥ Γ.: «Γεωγραφία του Πόντου μετά παραρτήματος πινάκων», Τραπεζούς 1896.
29 Παπαμιχαλόπουλου Κ., ό.π., σελ. 24 και 33. Σύμφωνα με το συγγραφέα, το πλοίο που τον
μετέφερε από την Κωνσταντινούπολη στην Τραπεζούντα ξεκίνησε κατά το μεσημέρι της
20ής Αυγούστου (τη δύση της 20ής Αυγούστου έβγαινε από το Βόσπορο στον Εύξεινο
Πόντο) και έφτασε στην Τραπεζούντα λίγο μετά την ανατολή της 24ης Αυγούστου (λίγο πριν
από την ανατολή του ήλιου έφτασε στο Ιερό ακρωτήριο, 20 χιλιόμετρα πριν από την
Τραπεζούντα).

30 ΚΟΝΤΟΓΙΑΝΝΗΣ Παντ.: «Γεωγραφία της Μικράς Ασίας», Έκδοση του Συλλόγου προς
διάδοσιν ωφελίμων βιβλίων, Αθήναι 1921, σελ. 90-91.
31 Ό.π., σελ. 92.

ΠΗΓΗ  ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ «ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΝΤΟΥ»
           ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 24   – ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in Books and tagged , , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.