ΕΙΜΑΡΜΕΝΗ ΚΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ- ( στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία ) (μοιρα Β)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ  17/08/09)

Ντετερμινισμός

Σύμφωνα με το Φιλοσοφικό Λεξικό του Cambridge 1, ντετερμινισμός είναι η άποψη ότι η κατάσταση του κόσμου σε κάθε στιγμή καθορίζει ένα μοναδικό μέλλον και ότι η γνώση όλων των θέσεων των πραγμάτων και των κυρίαρχων φυσικών δυνάμεων θα επέτρεπε σε κάποια διάνοια να προβλέψει τη μελλοντική κατάσταση του κόσμου.

Οι σύγχρονοι ντετερμινιστές πιστεύουν 2 πως για κάθε γεγονός, με όση ακρίβεια και αν το περιγράψουμε, υπάρχει κάποια θεωρία ή σύστημα νόμων τέτοιο ώστε το ότι συνέβη το συγκεκριμένο γεγονός με αυτή την περιγραφή προκύπτει από αυτούς τους νόμους μαζί με πληροφορίες για την προηγούμενη κατάσταση του συστήματος.

Μια κάπως διαφορετική παρουσίαση του παραπάνω αξιώματος συνοψίζεται στα εξής : α ) κάθε γεγονός έχει ένα προηγούμενο αίτιο

β ) σε κάθε δεδομένη στιγμή με δεδομένο το παρελθόν, μόνο ένα μέλλον είναι δυνατόν και

γ ) έχοντας γνώση όλων των προηγούμενων συνθηκών και όλων των φυσικών νόμων, κάποιος θα μπορούσε να προβλέψει, σε οποιαδήποτε δεδομένη στιγμή, με απόλυτη ακρίβεια τη μελλοντική ιστορία του σύμπαντος.

Σύμφωνα με μια άλλη διατύπωση, « όλα τα γεγονότα είναι συνέπειες »3 – γεγονότα που έχουν προκύψει κατ’ ανάγκην από προηγούμενα γεγονότα, δημιουργώντας έτσι μια ισχυρή αλυσίδα αιτίων και αποτελεσμάτων.

Μπορούμε να διακρίνουμε πέντε είδη ντετερμινιστικών θεωριών 4: ηθικός, λογικός, θεολογικός, φυσικός και ψυχολογικός ντετερμινισμός.


1 Βλ. The Cambridge Dictionary of Philosophy, ( Robert Audi ed. ), Cambridge 1995, λήμμα determinism, σελ. 197.

2 ο.π. σελ. 197.

3 βλ. The Oxford Companion to Philosophy, ( Ted Honderich, ed. ) Oxford 1995, λήμμα determinism.

4 Ακολουθώ τη διάκριση που γίνεται στο The Encyclopedia of Philosophy, vol. 1 and 2, ( Paul Edwards ed. ), London 1967, λήμμα determinism.

Ο ηθικός ντετερμινισμός ασχολείται με το πρόβλημα της απόδοσης ευθύνης στις ανθρώπινες πράξεις. Κύριοι εκπρόσωποί του στον αρχαίο κόσμο θεωρούνται ο Σωκράτης και ο Πλάτων. Το σωκρατικό «ουδείς εκών κακός» συνάδει με την πλατωνική άποψη ότι κανένας άνθρωπος ο οποίος γνωρίζει το αγαθό δεν είναι δυνατόν να επιλέξει οτιδήποτε άλλο. Επομένως, όλες οι εκούσιες πράξεις του ανθρώπου καθορίζονται από κάποιο διαφαινόμενο αγαθό. Κατ’ επέκταση, η ελευθερία ταυτίζεται με τον καθορισμό της βούλησης από το Αγαθό. Ο καθορισμός της βούλησης ή της επιλογής από το Κακό ισοδυναμεί με δουλεία.

Στον ηθικό ντετερμινισμό του Πλάτωνα αντιτίθεται ο Αριστοτέλης, για τον οποίο ήταν προφανές ότι πολλές φορές οι επιθυμίες ή διαθέσεις ενός ανθρώπου συγκρούονται με τη λογική του υπό την έννοια ότι μπορεί να επιθυμεί κάτι κακό, ενώ γνωρίζει ότι αυτό είναι πράγματι κακό.

Ο λογικός ντετερμινισμός προκύπτει από την υπόθεση ότι κάθε πρόταση είναι είτε αληθής είτε ψευδής. Η εφαρμογή του παραπάνω συλλογισμού σε προτάσεις που αφορούν το μέλλον και οι οποίες παίρνουν τη μορφή πρόβλεψης ενός μελλοντικού γεγονότος οδήγησε τους Στωικούς και τους Μεγαρικούς και ιδιαίτερα το Διόδωρο Κρόνο να διατυπώσουν την άποψη ότι κανείς δεν μπορεί να πράξει κάτι άλλο από αυτό που πράττει, καθιστώντας έτσι την ελεύθερη βούληση δέσμια ενός συστήματος, όπου όλα είναι προαποφασισμένα ή εκ προοιμίου γνωστά. Αντίθετοι προς το λογικό ντετερμινισμό στον αρχαίο κόσμο ήταν ο Αριστοτέλης και οι Επικούρειοι.

Ο θεολογικός ντετερμινισμός προκύπτει από την πίστη στην ύπαρξη ενός παντοδύναμου και παντογνώστη Θεού, από τον οποίο εξαρτώνται τα πάντα στο σύμπαν. Συνεκδοχικά, αυτός είναι ο καλύτερος δυνατός κόσμος και τίποτε δεν θα μπορούσε να είναι διαφορετικό από αυτό που τώρα είναι. Τέτοιος είναι ο Ζεύς των Στωικών, που σε πολλά σωζόμενα αποσπάσματα ταυτίζεται με τη Μοίρα. Φυσικά υπήρχε και ο αντίλογος. Έτσι ο Καρνεάδης υποστήριζε ότι ούτε ο Απόλλων δεν θα μπορούσε να γνωρίζει εκ των προτέρων οποιαδήποτε μελλοντικά γεγονότα εκτός εάν η φύση έτσι έφτιαξε τις αιτίες των πραγμάτων ώστε αυτά να πρέπει να συμβούν κατ’ ανάγκην 5.

Ο φυσικός ντετερμινισμός προκύπτει από την ανακάλυψη αμετάβλητων και απαραβίαστων φυσικών νόμων, οι οποίοι επιδρούν στα έμβια και άψυχα όντα με σταθερό τρόπο, οδηγώντας με μαθηματικό τρόπο σε ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα. Η ιδέα αυτή έγινε κυρίαρχη στην επιστημονική σκέψη του 17ου και 18ου αι. επηρεάζοντας αποφασιστικά την πρόοδο των φυσικών επιστημών. Η σημασία του φυσικού ντετερμινισμού για την φιλοσοφία έγκειται στην ανακάλυψη ανάλογων φυσικών νόμων, οι οποίοι διέπουν την ανθρώπινη συμπεριφορά καθιστώντας την έτσι ως επί το πλείστον προβλέψιμη. Κατ’ ουσίαν η βασική ιδέα είναι η ύπαρξη ενός συνδετικού κρίκου μεταξύ φυσικών νόμων και ανθρωπίνων πράξεων και μιας αναλογίας μεταξύ των νόμων που διέπουν τον μακρόκοσμο ( σύμπαν ) και τον μικρόκοσμο (στην προκειμένη περίπτωση τον άνθρωπο). Η σύνδεση αυτή δεν ήταν άγνωστη στην αρχαία ελληνική φιλοσοφική σκέψη. Τόσο οι Στωικοί όσο και οι Επικούρειοι φιλόσοφοι συνέδεσαν τη φυσική θεωρία τους με την ηθική × οι μεν για να υποστηρίξουν τον ντετερμινισμό, οι δε για να τον αποκρούσουν.

Ψυχολογικός ντετερμινισμός : οι περισσότερες συζητήσεις που αφορούν τον ντετερμινισμό και την ελεύθερη βούληση στη σύγχρονη φιλοσοφία έχουν γίνει στο πλαίσιο του ψυχολογικού ντετερμινισμού, σύμφωνα με τον οποίο η ανθρώπινη συμπεριφορά καθορίζεται και πηγάζει από ψυχολογικές αιτίες διαφόρων ειδών 6. Κύριο χαρακτηριστικό του ψυχολογικού ντετερμινισμού είναι η διάκριση νου ( ή / και ψυχής ) και σώματος. Σ’ αυτό το είδος ντετερμινισμού, η βούληση και άλλες εσωτερικές αιτίες θεωρούνται ως ψυχολογικές ή πνευματικές διεργασίες που λαμβάνουν χώρα στην ψυχή ή το νου του ατόμου χωρίς να συνδέονται ή να προκαλούνται από τροποποιήσεις της ύλης στον εγκέφαλό του. Στη σύγχρονη σκέψη ο ψυχολογικός ντετερμινισμός βρήκε ως κύριο υπέρμαχό του την επιστήμη της ψυχολογίας και της ψυχανάλυσης, η οποία εξηγεί το μεγαλύτερο ποσοστό, αν όχι το σύνολο, των ανθρωπίνων πράξεων ως αποτέλεσμα ασυνείδητων διεργασιών πάνω στις οποίες το άτομο δεν φαίνεται να ασκεί κανένα έλεγχο, αφού, ως επί το πλείστον, αγνοεί την ύπαρξη και το μηχανισμό δράσης τους.

«Αυστηρός» και «Ήπιος» ντετερμινισμός 7: Πρόκειται για τη διάκριση που έκανε ο William James μεταξύ ντετερμινιστικών φιλοσοφικών θεωριών, οι οποίες δεν αφήνουν καθόλου χώρο για έννοιες όπως ελευθερία και ηθική ευθύνη, εφόσον θεωρούνται παντελώς ασυμβίβαστες με την ιδέα του ντετερμινισμού και απ’ την άλλη ντετερμινιστικών θεωριών οι οποίες προσπαθούν να συμφιλιώσουν το ντετερμινισμό με ορισμένες ηθικές έννοιες. Ο William James θεωρεί ήπιους ντετερμινιστές τους Hobbes, Hume και Mill. Υπέρμαχοι του αυστηρού ντετερμινισμού ήταν ο Baron d’ Holbach, o John Hospers κ.α.


 5 Την άποψη αυτή του Καρνεάδη μας παραδίδει ο Κικέρωνας στο έργο του De Fato ( XIV 32, 10 – 12 ) : “ Itaque dicebat Carneades ne Apollinem quidem futura posse dicere nisi ea quorum causas natura ita contineret ut ea fieri necesse esset ”.

6 Βλ. The Encyclopedia of Philosophy, ο.π. σελ 365.

7 Έτσι μεταφράζω τους όρους Hard and Soft Determinism, όπως αναλύονται στο The Encyclopedia of Philosophy, ο.π. σελ 368.


Φαταλισμός / μοιροκρατία

Ένας μύθος από την Μέση Ανατολή μας λέει πως ο υπηρέτης ενός πλούσιου εμπόρου στη Βαγδάτη ήρθε μια μέρα στον αφέντη του νιώθοντας πολύ αναστατωμένος. «Αφέντη», είπε, «κάποιος μέσα στο πλήθος με σκούντησε στην αγορά σήμερα το πρωί. Όταν γύρισα είδα πως ήταν ο Θάνατος. Όταν με πήρε το μάτι του, μου έριξε ένα τόσο παράξενο και απειλητικό βλέμμα, που τώρα φοβάμαι πραγματικά για τη ζωή μου. Αφέντη, σε παρακαλώ, δάνεισέ μου απόψε το άλογό σου για να μπορέσω να του ξεφύγω – με τη βοήθειά σου, θα καταφέρω να φτάσω στη Σαμάρα πριν νυχτώσει». Ο έμπορος ήταν γενναιόδωρος άνθρωπος και επέτρεψε στον υπηρέτη να φύγει δανείζοντάς του το άλογό του. Αργότερα, την ίδια μέρα, ο έμπορος πήγε στην αγορά. Μέσα στο πλήθος διέκρινε το Θάνατο και τον πλησίασε λέγοντας : «Γιατί τρόμαξες τον υπηρέτη μου σήμερα και του έριξες ένα τόσο απειλητικό βλέμμα;». «Δεν τον απείλησα», είπε ο Θάνατος, «απλά ξαφνιάστηκα όταν σήμερα το πρωί στη Βαγδάτη είδα τον άνθρωπο που πρόκειται να συναντήσω απόψε το βράδυ στη Σαμάρα»1 .

O μύθος αυτός περιγράφει με γλαφυρό τρόπο τη μεταφυσική θεώρηση του κόσμου που είναι γνωστή ως φαταλισμός / μοιροκρατία. Πρόκειται για την ιδέα πως ό,τι συμβαίνει στον κόσμο είναι προδιαγεγραμμένο να συμβεί ανεξάρτητα από τα γεγονότα που προηγήθηκαν από αυτό ή ανεξάρτητα από ανθρώπινες προσπάθειες2.

Έτσι διαφοροποιείται από το ντετερμινισμό, ο οποίος αναγνωρίζει τα επιμέρους γεγονότα ως προηγούμενες, επαρκείς και αναγκαίες αιτίες για τον καθορισμό του μέλλοντος. Παραπέμπει στην ύπαρξη ενός κοσμικού σχεδίου, όπου τα πάντα έχουν από πριν καθοριστεί και τίποτε δεν μπορεί να αλλάξει το τελικό αποτέλεσμα. Σε ένα τέτοιο σύστημα δεν υπάρχει χώρος για τις ανθρώπινες προσπάθειες, τη σύμπτωση ή το τυχαίο, παρά μόνο αν τα θεωρήσουμε αρωγούς στην πραγματοποίηση του ήδη προκαθορισμένου μέλλοντος.

Ο φαταλισμός συνάδει με την πίστη στην αστρολογία ή στις διάφορες μορφές μαντείας, όπως η οιωνοσκοπία κ.α. Μάλιστα, η πίστη στην αποτελεσματικότητα τέτοιων μεθόδων για την πρόβλεψη του μέλλοντος έχει χρησιμοποιηθεί και ως επιχείρημα υπέρ μιας φαταλιστικής αντίληψης του κόσμου 3.

Σύμφωνα με έναν άλλο ορισμό 4, φαταλισμός είναι η θεωρία σύμφωνα με την οποία « οι νόμοι της λογικής και μόνο αρκούν για να αποδείξουν ότι κανένας άνθρωπος δεν δρα ελεύθερα. Κατά την άποψη αυτή, το μέλλον δεν εξαρτάται από μας περισσότερο από το παρελθόν. Όπως δεν μπορούμε να ανατρέψουμε την πραγματοποίηση οποιουδήποτε γεγονότος έχει ήδη συντελεστεί ή να προκαλέσουμε την πραγματοποίηση οποιουδήποτε γεγονότος δεν έχει συμβεί, κατά τον ίδιο τρόπο δεν μπορούμε να εμποδίσουμε την πραγματοποίηση οποιουδήποτε γεγονότος που πρόκειται να συμβεί ή να προκαλέσουμε την πραγματοποίηση κάποιου γεγονότος που δεν θα συμβεί ».

Το πιο πολυσυζητημένο ίσως κείμενο της αρχαίας ελληνικής γραμματείας όσον αφορά τη μη λογική θεμελίωση του φαταλισμού είναι το 9ο κεφ. του Περί Ερμηνείας του Αριστοτέλη, όπου εξετάζεται η περίπτωση μιας ναυμαχίας, η οποία θα συμβεί ή δεν θα συμβεί την επόμενη μέρα. Αυτό που απασχολεί το φιλόσοφο είναι κατά πόσο μπορεί να ευσταθεί λογικά μια πρόταση του τύπου : « Η ναυμαχία θα συμβεί αύριο ». Το θέμα αυτό θα εξεταστεί διεξοδικά σε άλλο μέρος της παρούσας εργασίας.

Εκτός από τον Αριστοτέλη, ο Μεγαρικός φιλόσοφος Διόδωρος Κρόνος 5 από την Ίασο της Καρίας θεωρήθηκε ότι επιχείρησε να αποδείξει την αλήθεια του φαταλισμού[1] στο σόφισμά του,


1 Βλ. Martin Freeman ( D. F. Astrol. S ), Forecasting by Astrology, Aquarian Press, Northhamptonshire 1982 , σελ.13.

2 Βλ.A Companion to Metaphysics ( J. Kim and E. Sosa ed. ), Oxford 1995, λήμμα determinism.

3 Την άποψη αυτή επιχειρεί να αντικρούσει ο Κικέρωνας στο De Fato ( VI ) και ο Πλωτίνος στη δεύτερη Εννεάδα με θέμα Περί του ει ποιει τα άστρα ( Ενν. ΙΙ. 3 ).

4 Βλ. A Companion to Metaphysics ο.π., λήμμα fatalism.

5 Βλ. Τσέλλερ-Νέστλε, Ιστορία της Ελληνικής Φιλοσοφίας, μτφρ. Χ. Θεoδωρίδη, Βιβλιοπωλείο της Εστίας, Αθήνα 1995, σελ. 135.

[1] Βλ. A Companion to Metaphysics, ο.π. σελ. 169.


γνωστό με το όνομα «ο κυριεύων λόγος», όπου επιχειρηματολογεί για τη σχέση του δυνατού και του πραγματικού. Παρόλο που δεν έχουν σωθεί όλα τα βήματα του προαναφερθέντος επιχειρήματος 6, σώζονται δύο από τις προτάσεις του και το συμπέρασμα. Η πρώτη του πρόταση είναι ότι αυτό που είναι παρελθόν είναι αναγκαίο. Η δεύτερη πρόταση είναι ότι το αδύνατο δεν ακολουθεί το δυνατό 7. Τα χαμένα στάδια του συλλογισμού του Διόδωρου προσπάθησαν να ανακατασκευάσουν σύγχρονοι φιλόσοφοι, όπως οι A. N. Prior, Jaakko Hintikka και Nicholas Rescher 8.


6 βλ. A Companion to Metaphysics ο.π., λήμμα fatalism

7 Το επιχείρημα του Διόδωρου συζητά ο Επίκτητος (Διατριβαί, II. XIX ), όπου έχουμε και τη διατύπωση του Κυριεύοντος ως εξής : « Ο κυριεύων λόγος από τοιούτων τινων αφορμων ηρωτησθαι φαίνεται × κοινης γαρ ουσης μάχης τοις τρισί τουτοις προς άλληλα, τω παν παρεληλυθός αληθές αναγκαιον είναι και τω δυνατω αδύνατον μη ακολουθειν και τω δυνατόν είναι ο ούτ’ έστιν αληθές ούτ’ έσται, συνιδών την μάχην ταύτην ο Διόδωρος τη των πρώτων δυειν πιθανότητι συνεχρήσατο προς παράστασιν του μηδέν είναι δυνατόν, ο ούτ’ έστιν αληθές ούτ’ έσται » ( ιθ’ 1 ). Ο Επίκτητος στη συνέχεια αποφαίνεται ότι δεν είναι δυνατόν να υποστηρίξει κανείς και τα τρία βήματα του παραπάνω συλλογισμού ταυτοχρόνως, διότι το ένα αντικρούει το άλλο : « τα τρία δ’ εκείνα τηρησαι αμήχανον διά το κοινήν είναι αυτων μάχην » ( ιθ’ 2 ). Πέρα από τον Επίκτητο και ο Κικέρωνας χρησιμοποίησε το επιχείρημα του Διόδωρου στο De Fato ( VI ) για να αποδείξει την αναξιοπιστία της αστρολογίας και στη συνέχεια ( De Fato ΙΧ ) επιχείρησε την επαναδιατύπωσή του ως εξής : “ … quid fieri possit, id aut esse iam aut futurum esse, nec magis commutari ex veris in falsa ea posse quae futura sint quam ea quae facta sint ” ( De Fato IX. 8 – 10 ).

8 βλ.Nicholas Rescher, “A Version of the “Master Argumentof Diodorus”, Journal of Philosophy 63 (1966) pp 438-45.


Ελεύθερη Βούληση

To πρόβλημα της ελεύθερης βούλησης είναι ίσως το πιο πολυσυζητημένο στη Δυτική φιλοσοφία και φυσικά σχετίζεται άμεσα με τα ζητήματα που προκύπτουν από τις φιλοσοφικές θεωρίες του ντετερμινισμού και του φαταλισμού, που μόλις αναλύσαμε.

Ο φιλοσοφικός προβληματισμός έχει δύο κύριες κατευθύνσεις 1: αυτή που σχετίζεται με την απόδοση ηθικής ευθύνης στο άτομο για τις πράξεις του και η δεύτερη αφορά την έννοια της αυτονομίας ή αυτοκαθορισμού του ατόμου, η οποία είναι πολύ σημαντική, γιατί για έναν μεγάλο αριθμό στοχαστών αλλά και για τους περισσότερους ανθρώπους ανεξάρτητα από τη “φιλοσοφική” τους κατάρτιση, το να απεμπολήσουν την αυτονομία τους προς χάριν μιας ντετερμινιστικής θεώρησης της ζωής αποτελεί απειλή για την προσωπική τους αξιοπρέπεια και την αίσθηση της ταυτότητας, που ο καθένας μας έχει για τον εαυτό του.

Το πότε τέθηκε το ζήτημα της ελεύθερης βούλησης για πρώτη φορά δε βρίσκει σύμφωνους τους μελετητές της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας. Ο Πλάτων φαίνεται να μην είχε συνείδηση του προβλήματος. Ασχολήθηκε, βέβαια, με το ζήτημα της ηθικής ευθύνης, αλλά ο πλατωνικός προβληματισμός βρίσκεται μακριά από το σύγχρονο στοχασμό πάνω στην ελεύθερη βούληση 2. Άλλοι 3 εντοπίζουν την αρχή του προβληματισμού στα ηθικά έργα του Αριστοτέλη, ενώ άλλοι, όπως η S. Bobzien 4 υποστηρίζει πως “ η ανακάλυψη του προβλήματος του αιτιώδους ντετερμινισμού και της ελευθερίας της απόφασης στην ελληνική φιλοσοφία είναι το αποτέλεσμα μιας ανάμιξης αριστοτελικής και στωικής σκέψης στην ύστερη αρχαιότητα και πιο συγκεκριμένα μια (παρ)ερμηνεία της φιλοσοφίας του Αριστοτέλη σχετικά με την κατά εσκεμμένη/προμελετημένη ( deliberate ) επιλογή και πράξη υπό το φως της στωικής θεωρίας της αιτιοκρατίας και της ηθικής ευθύνης ”. Μέσα από διάφορες άλλες επιρροές οδηγούμαστε τελικά γύρω στο 200 μ.Χ. σε “μια σύλληψη της ελευθερίας της απόφασης και μια έκθεση του προβλήματος της ελεύθερης βούλησης στα έργα του Αλέξανδρου του Αφροδισιέως Περί Ειμαρμένης και Μάντισσα”. Θα πρέπει να σημειώσουμε εδώ ότι ο όρος ελευθερία στην αρχαιότητα δεν σχετίζεται με το ζήτημα της ελεύθερης βούλησης, αλλά έχει μόνο κοινωνική και πολιτική σημασία. Σχετικοί όροι είναι το εφ’ ημιν και το παρ’ ημας (στον Επίκουρο κυρίως) και οι όροι βούλησις, προαίρεσις και εκούσιον.

Από τη στιγμή που το ζήτημα της ελεύθερης βούλησης τίθεται πάντοτε σε συσχετισμό με μία αιτιοκρατική θεωρία – είτε πρόκειται για την πίστη στην Μοίρα ή την Ειμαρμένη είτε για πίστη στην αναπόδραστη αναγκαιότητα των νόμων του φυσικού κόσμου – έχουν διαμορφωθεί δύο κυρίαρχες γραμμές σκέψης μεταξύ των φιλοσόφων του δυτικού κόσμου. Στη μία ανήκουν εκείνοι που πιστεύουν ότι ντετερμινισμός και ελεύθερη βούληση είναι δύο έννοιες συμβιβάσιμες μεταξύ τους ( compatibilists ) και στην άλλη ανήκουν εκείνοι που τις θεωρούν μη συμβιβάσιμες (incompatibilists). Οι τελευταίοι


1 Βλ. A Companion to Metaphysics, ο.π. λήμμα Free will και The Cambridge Dictionary of Philosophy, ο.π. λήμμα Free will problem.

2 Βλ. J. C. B. Gosling, Plato, London & Boston 1973, σελ. 82 – 99.

3 Βλ. W. F. R. Hardie, “ Aristotle and the Freewill Problem ”, Philosophy, ( 43 ), 1968 σελ.275 – 78. Στο άρθρο αυτό ασκεί κριτική στην P. Huby, “ The First Discovery of the Freewill Problem ”, Philosophy, ( 43 ), 1968 σελ.353 – 362, η οποία υποστηρίζει ότι ο Αριστοτέλης δεν είχε συνείδηση του προβλήματος και αποδίδει την αρχή του συγκεκριμένου προβληματισμού στον Επίκουρο.

4 Βλ. Susanne Bobzien, ο.π . σελ 133. Στο άρθρο αυτό διακρίνει τρία είδη πραξιακής ελευθερίας : 1 ) ελευθερία να πράξουμε διαφορετικά, 2 ) ελευθερία απόφασης και 3 ) ελευθερία βούλησης. Επίσης διακρίνει ένα είδος ελευθερίας, η οποία εγγυάται την αυτονομία του ατόμου υπό την έννοια ότι τίποτε εκτός από το ίδιο το άτομο δεν είναι υπεύθυνο για οτιδήποτε κάνει ή αποφασίζει. Επίσης, στο ίδιο άρθρο αναγνωρίζονται τρία είδη ελευθερίας που είναι συμβατά με τις ιδέες του μη καθορισμού ( indeterminism ) και του μη προκαθορισμού ( un-predeterminism ). Πρόκειται για : 1 ) ελευθερία από βία ή ψυχαναγκασμό, 2 ) ελευθερία από καθορισμό από εξωτερικούς αιτιακούς παράγοντες, 3 ) ελευθερία από καθορισμό από ( εξωτερικούς και ) εσωτερικούς αιτιακούς παράγοντες.


 

πάλι διακρίνονται στους ελευθεριοκράτες (libertarians) και στους πεσσιμιστές (no – freedom theorists ή pessimists ) 5.

Οι συμβιβαστικοί ( compatibilists ) θεωρούν ότι η ελευθερία μπορεί να νοηθεί σε ένα ντετερμινιστικό σύστημα ως η δυνατότητα να επιλέγει και να δρα κανείς ελεύθερος από περιορισμούς ή εμπόδια, όπως απειλή κατά της ζωής του ή αν βρίσκεται υπό την επήρεια ναρκωτικών ουσιών ή ψυχαναγκασμών. Ανεξάρτητα από το γεγονός ότι η ψυχοσωματική μας κατάσταση έχει καθοριστεί πλήρως από εξωγενείς παράγοντες (κληρονομικότητα, ανατροφή, φυσικό και κοινωνικοπολιτικό περιβάλλον) και επομένως δεν ευθυνόμαστε για το ποιοι είμαστε, μπορούμε να αποφασίσουμε και να δράσουμε σε ένα καθεστώς ελευθερίας.

Για τους ασυμβίβαστους ( incompatibilists ), ντετερμινισμός και ελευθερία της βούλησης είναι δύο έννοιες που δεν συναντιούνται πουθενά. Αυτοί υποστηρίζουν ότι εάν ισχύει ο ντετερμινισμός, τότε κάθε πράξη μας ήταν προδιαγεγραμμένη ακόμη και πριν γεννηθούμε. Όταν ενεργούμε, ενεργούμε σύμφωνα με το τί είμαστε. Έτσι, η ελεύθερη βούληση που συνεπάγεται και την ηθική ευθύνη για τις επιλογές και τις πράξεις μας προϋποθέτει ότι ευθυνόμαστε και για το ποιοι είμαστε. Μόνο αν ένας άνθρωπος είναι causa sui, δηλ. αίτιος του εαυτού του, μπορεί να θεωρηθεί και υπεύθυνος για τις επιλογές του.

Όπως προαναφέραμε, οι φιλόσοφοι που δεν συμβιβάζουν την ελευθερία με το ντετερμινισμό διακρίνονται σε φιλελεύθερους και πεσσιμιστές. Οι πρώτοι πιστεύουν ότι : 1 ) έχουμε ελεύθερη βούληση, 2 ) η ελεύθερη βούληση είναι ασυμβίβαστη με το ντετερμινισμό και 3 ) άρα ο ντετερμινισμός δεν ισχύει. Βέβαια, καλούνται να απαντήσουν στο ερώτημα του πώς θεμελιώνεται η ελεύθερη βούληση και κατά συνέπεια η ηθική ευθύνη σε ένα μη αιτιοκρατικό ( indeterministic ) σύστημα.

Οι πεσιμιστές, από την άλλη, καταθέτουν τα όπλα και αποφαίνονται ότι η αποδοχή ενός μη ντετερμινιστικού συστήματος δεν μπορεί να μας κάνει ελεύθερους και πιστεύουν ότι η ελεύθερη βούληση του είδους, που μπορεί να μας καταστήσει πραγματικά ηθικά υπεύθυνα άτομα είναι αδύνατον να θεμελιωθεί. Κι αυτό, γιατί για να είμαστε πραγματικά ελεύθεροι και υπεύθυνοι πρέπει να έχουμε τη δυνατότητα του έσχατου αυτοκαθορισμού. Αυτό, όμως, είναι αδύνατον6. Η πεσιμιστική άποψη φαίνεται αδιαμφισβήτητη όταν φιλοσοφεί κανείς. Είναι όμως ανεφάρμοστη και γίνεται δύσκολα αποδεκτή στην καθημερινή ζωή. Την αντιμάχεται η σχεδόν καθολική ψυχολογική τάση και ενόραση των ανθρώπων να θεωρούν ότι έχουν τη δυνατότητα να αυτοκαθορίζονται και να κάνουν, αν όχι πάντοτε, τουλάχιστον κάποιες φορές υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, ελεύθερες επιλογές και να παίρνουν αποφάσεις τις οποίες υπερασπίζονται ως δικές τους.

Αυτή η αντίφαση είναι που καθορίζει τη δυναμική του προβλήματος της ελεύθερης βούλησης, το οποίο διαφαίνεται ότι θα εξακολουθεί να ταλανίζει τον ανθρώπινο στοχασμό.


5 Ακολουθώ τη διάκριση και τον προβληματισμό, που αναπτύσσεται στο The Routledge Encyclopedia of Philosophy ( Edw. Craig ed. ), London – N. York, 1998, λήμμα Free will σελ. 746.

6 Για την ανάπτυξη του συλλογισμού βλ. The Routledge Encyclopedia of Philosophy, ο.π., σελ. 747.


(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

Δήμητρα Ε. Παπουτσάκη

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in PHILOSOPHICAL THEMES. Bookmark the permalink.

2 Responses to ΕΙΜΑΡΜΕΝΗ ΚΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ- ( στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία ) (μοιρα Β)

  1. Pingback: Ντετερμινισμός « Ψυχολογία, Φιλοσοφία, Επιστήμες, Παιδεία

  2. Pingback: Ντετερμινισμός | Ο Κοσμος της Σοφιας

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.