ΦΡΑΓΚΟΙ, ΡΩΜΑΙΟΙ, ΦΕΟΥΔΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΟΓΜΑ (MEROS A)


ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

Εισαγωγή

Στο υπόβαθρο της Οικουμενικής Κινήσεως βρίσκεται το γενικά παραδεκτό γεγονός ότι μεταξύ θεολογίας καί κοινωνίας υφίσταται αλληλεπίδραση, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε δογματική διατύπωση και να γίνει αιτία δογματικών διαφορών. 

Μέσα στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία δογματικές διαμάχες ξεσπούσαν συνήθως μεταξύ των Ρωμαίων πολιτών σε μιαν ατμόσφαιρα θρησκευτικού και φιλοσοφικού πλουραλισμού. Με την επίσημη αναγνώριση της Ορθοδοξίας παρατηρούμε, ότι αρχίζουν να χρησιμοποιούνται οι δογματικές διαφορές για την υποστήριξη εθνικιστικών κινημάτων προς απόκτησιν ξεχωριστής ταυτότητας και την αποσκίρτηση από τη Ρωμαϊκή εξουσία, πολιτική και εκκλησιαστική. Και ο Νεστοριανισμός και ο καλούμενος Μονοφυσιτισμός, αν και προωθήθηκαν αρχικά από Ρωμαίους, τελικά υποστηρίχθηκαν από αποσχιστικές τάσεις, που αναπτύχθηκαν σε εθνικές ομάδες, όπως οι Σύροι, οι Κόπτες και οι Αρμένιοι. Πράγματι, τόσο οι Πέρσες, όσο και οι Αραβες φρόντισαν να κρατούν τους Χριστιανούς διαιρεμένους.

Κατά τον όγδοο αιώνα συναντάμε για πρώτη φορά την αρχή μιας διασπάσεως των Χριστιανών, η οποία, από την αρχή χρησιμοποίησε εθνικά ονόματα, αντί για ονόματα που χαρακτήριζαν την συγκεκριμένη αίρεση ή τον αρχηγό της. Ετσι, σε Δυτικοευρωπαϊκές πηγές βρίσκουμε τη διάκριση μεταξύ μιας Γραικικής Ανατολής και μιας Λατινικής Δύσεως. Σε Ρωμαϊκές πηγές αυτή η ίδια διάκριση συνιστά σχίσμα μεταξύ Φράγκων και Ρωμαίων.

Εύκολα διακρίνει κανείς καί στις δύο ορολογίες μια εθνική ή φυλετική βάση για το σχίσμα, η οποία πιθανόν να είναι πιο βαθειά και σημαντική για περιγραφική ανάλυση, απ’ ότι οι δογματικοί ισχυρισμοί των δύο πλευρών. Το δόγμα μπορεί πολύ καλά να είναι μέρος μιας πολιτικής, στρατιωτικής και εθνικής διαμάχης και, επομένως, γίνεται κατανοητό μόνον, όταν τεθεί στην κατάλληλη προοπτική. Η αλληλεπίδραση μεταξύ δόγματος και εθνικής ή φυλετικής διαμάχης μπορεί να είναι τέτοια, ώστε αυτά τα δύο να μπορούν μεν να διακριθούν, όχι όμως και να χωρισθούν.

Το σχίσμα μεταξύ Ανατολικής και Δυτικής Χριστιανοσύνης δεν έγινε μεταξύ Ανατολικών και Δυτικών Ρωμαίων. Στην πραγματικότητα ήταν μία διάσπαση μεταξύ των Ρωμαίων της Ανατολής και των κατακτητών των Ρωμαίων της Δύσεως.

Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία κατακτήθηκε σε τρία στάδια: Πρώτον από τις Γερμανικές φυλές, που έγιναν γνωστές ως Δυτική Χριστιανοσύνη, από τους Μουσουλμάνους Αραβες και τρίτον από τους Μουσουλμάνους Τούρκους. Σε αντίθεση με αυτό η εκκλησιαστική διοίκηση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας εξαφανίσθηκε σταδιακά από τη Δυτικοευρωπαϊκή Ρωμανία, όπως θα δούμε, αλλά επέζησε μέχρι σήμερα στα Ρωμαίικα Ορθόδοξα Πατριαρχεία Κωνσταντινουπόλεως, Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων.

Ο λόγος είναι, ότι οι κατακτητές των Δυτικών Ρωμαίων χρησιμοποίησαν την Εκκλησία για να καθυποτάξουν το Ρωμαϊκό Εθνος, ενώ υπό τό Ισλάμ το Εθνος των Ρωμαίων επέζησε μέσω της Εκκλησίας. Σε κάθε περίπτωση κατακτήσεως οι Επίσκοποι έγιναν εθνάρχες των κατακτημένων Ρωμαίων (Ρωμηών) εφαρμόζοντας τον Ρωμαϊκό Νόμο εκ μέρους του Αυτοκράτορος της Κωνσταντινουπόλεως. Οσο διάστημα οι επίσκοποι ήσαν Ρωμαίοι, η ενότητα της Εκκλησίας των Ρωμαίων διατηρήθηκε, παρά τις θεολογικές διαμάχες. Το ίδιο συνέβη, όταν εκρωμαϊσθέντες Φράγκοι έγιναν επίσκοποι κατά τη διάρκεια των Μεροβιγκιανών χρόνων και συμμετείχαν μαζί με τους Ρωμαίους επισκόπους στη διοίκηση της Εκκλησίας.

Ρωμαϊκές Επαναστάσεις και η ανάδυση του Φραγκικού Φεουδαλισμού και Δόγματος

Kατά τη διάρκεια όμως του έβδομου αιώνα εμφανίσθηκαν τα σπέρματα του σχίσματος. Οι Βησιγότθοι στην Ισπανία είχαν εγκαταλείψει την αίρεση του Αρείου και είχαν γίνει τυπικά ορθόδοξοι. Ωστόσο, διατήρησαν τα αρειανικά τους έθιμα στη διοίκηση της Εκκλησίας, τα οποία υιοθετήθηκαν και από τους Καρλοβιγκίους Φράγκους και τελικά από τους Νορμανδούς. Οι Βησιγότθοι άρχισαν να καθυποτάσσουν τους Ρωμαίους της Ισπανίας, αντικαθιστώντας τους Ρωμαίους επισκόπους με Γότθους και το 654 είχαν καταργήσει πλέον το Ρωμαϊκό Δίκαιο.

Κατά τη διάρκεια του ίδιου αιώνα, ιδίως μετά το 683, οι Φράγκοι διώρισαν μαζικά Φράγκους επισκόπους και απήλλαξαν έτσι τη διοικητική μηχανή από τους Ρωμαίους αξιωματούχους.

Ενωρίτερα, κατά τον έκτο και στις αρχές του έβδομου αιώνα, οι επαναστάσεις ηγετών στην Φραγκία ήσαν συνομωσίες από κοινού Φράγκων και Ρωμαίων. Αλλά από το 673, οι επαναστάσεις έγιναν καθαρά Φραγκικές.

Το γεγονός, ότι η Κωνσταντιούπολη έστειλε το ναυτικό της δύο φορές στην Ισπανία κατά το τέλος του 7ου και στις αρχές του 8ου αιώνα, για να ανακτήσει το προγεφύρωμά της, που έχασε το 629, μαρτυρεί τη δυσχερή κατάσταση που αντιμετώπιζαν οι Ρωμαίοι στην Ισπανία. Απέναντι στους θριαμβευτές Αραβες που είχαν ολοκληρώσει την κατάκτηση της Μέσης Ανατολής και είχαν προχωρήσει κατά μήκος της Βόρειας Αφρικής σε απόσταση βολής από την Καρχηδόνα, η Κωνσταντινούπολη φαινόταν όχι καλά προετοιμασμένη για τέτοιου είδους πολεμικές περιπέτειες στην Ισπανία. Πάντως, κρίνοντας από τη διαπλοκή των γεγονότων, φαίνεται ότι αυτές οι προσπάθειες αποβιβάσεως Ανατολικών Ρωμαίων στην Ισπανία είχαν ως απώτερο στόχο να υποκινήσουν μια γενική εξέγερση των Χριστιανών και Εβραίων Ρωμαίων στην Ισπανία και Γαλλία εναντίον της Γοτθικής και Φραγκικής κυριαρχίας. Η επιτυχία τέτοιου είδους εξεγέρσεων στην Ισπανία και Γαλλία θα μπορούσε ίσως να βοηθήσει την Κωνσταντινούπολη να αναχαιτίσει το Αραβικό παλλιροιακό κύμα, το οποίο βαθμιαία φαινόταν να κατακλύζει ολόκληρη την Αυτοκρατορία.

Στη δέκατη έβδομη Σύνοδο του Τολέδο το 694 οι Εβραίοι καταδικάσθηκαν σε δουλεία, επειδή ομολόγησαν ότι είχαν μετάσχει σε μια συνομωσία για ανατροπή των “Χριστιανών” (δηλαδή των Γότθων) στην Ισπανία, με τη βοήθεια “εκείνων που κατοικούν σε χώρες πέρα από τη θάλασσα”, δηλαδή τους Ρωμαίους, και όχι στην μετέπειτα Αραβική Επαρχία της Αφρικής, όπως κοινά πιστεύεται. Οι Αραβες εκείνη την εποχή δεν είχαν φθάσει ακόμα στην Καρθαγένη, την πρωτεύουσα αυτής της Επαρχίας ή Εξαρχίας. Ο Εγίκας (Egica, 687-701), ο βασιλιάς των Γότθων, είχε καταστείλει μιαν απόπειρα του στόλου της Νέας Ρώμης να ανακαταλάβει τα εδάφη που έχασε το 629. Δεν μπορεί να υπάρξει αμφιβολία ότι οι Εβραίοι καταδικάσθηκαν σ’ αυτή την δέκατη έβδομη Σύνοδο του Τολέδο το 694 για συνομωσία με την Κωνσταντινούπολη και με σκοπό την ανατροπή της Γοτθικής κυριαρχίας στην Ισπανία.

Ο βασιλιάς Βιτίζας (Witiza, 701-708/9), υιος του Εγίκα, επίσης κατέστειλε μια προσπάθεια των Ανατολικών Ρωμαίων ν’ απελευθερώσουν μερικές από τις πόλεις της Νότιας Ισπανίας. Οι Αραβες είχαν σταθερά τον έλεγχο στην Καρθαγένη και τα περίχωρά της από το 698 και προωθούσαν τον έλεγχό τους στην περιοχή της Σεούτας (Ceuta).

Οι προσπάθειες αυτές της Κωνσταντινουπόλεως απέτυχαν και ο Ρωμαίος Βερβερίνος Νουμίδης, κυβερνήτης της Σεούτας στα 741, και λίγο αργότερα οι Γαλλο-Ρωμαίοι, επέλεξαν αυτό που θεωρούσαν ως μικρότερο κακό, συνάπτονται ad hoc συμμαχίες με τους Αραβες κατά των Βησιγότθων και των Φράγκων. Αυτές οι Ρωμαιο-Αραβικές Συμμαχίες ανέτρεψαν την κυριαρχία των Βησιγίτθων στην Ισπανία (711-719), αλλά νικήθηκαν από τον Κάρολο Μαρτέλο, πρώτα στο Πουατιέ το 732 και μετά στην Προβηγκία το 739[ 1 ].

Οι εξεγέρσεις των Ρωμαίων περιόρισαν την Φραγκία στα Βόρεια Βασίλεια της Αυστρασίας (Austrasia) και της Νεαστρίας (Νeustria). Ο Εύδος (Eudo), o Ρωμαίος δούκας της Ακουϊτανίας, που έκανε την πρώτη γνωστή συμμαχία κατά των Φράγκων[ 2 ], είχε προσωρινά καταλάβει το ίδιο το Παρίσι σε μία προσπάθεια να διατηρήσει τους φιλο-Ρωμαίους Μεροβιγκίους Φράγκους στην εξουσία. Ελαχε στον Κάρολο Μαρτέλο, τον Πιπίνο Γ’ και τον Καρλομάγνο να ανασυστήσουν την Φραγκική κυριαρχία στην Βουργουνδία, Ωβέρνη, Ακουϊτανία, Γασκωνία, Σεπτιμανία και Προβηγκία.

Ο Καρλοβίγκιος Φεουδαλισμός είχε ως αιτία του την ανάγκη να προληφθεί η καταστροφή, που είχαν υποστεί οι Βησιγότθοι στην Ισπανία. Οι Φράγκοι υποχρεώθηκαν να αναπτύξουν κι επεκτείνουν το ήδη υφιστάμενο σύστημα ελέγχου των υποτεταγμένων πληθυσμών. Σκοπός τους ήταν να κρατήσουν τους Ρωμαίους υποδούλους ειρηνεύοντας, πρώτα στην Αυστρασία και Νευστρία, και έπειτα σ’ολόκληρη τη Γαλλία και, τέλος, στην Βόρεια Ιταλία, όσο το επέτρεπαν οι περιστάσεις[ 3 ].

Ενώ οι Φράγκοι δεν είχαν ακόμη σταθεροποιήσει την κυριαρχία τους στη Γαλλία, κατέκτησαν τη Βόρεια και Κεντρική Ιταλική Ρωμανία στα μέσα του 8ου αιώνα, υπό το πρόσχημα της απελευθερώσεως της Ιταλικής ή Παπικής Ρωμανίας, από τη Λογγοβαρδική καταπίεση. Αυτή την εποχή η Παποσύνη ήταν πολύ απασχολημένη με την εικονομαχία, έχοντας πάρει σταθερή θέση εναντίον των Ρωμαίων Αυτοκρατόρων και Πατριαρχών της Νέας Ρώμης, οι οποίοι υποστήριζαν το εικονομαχικό κίνημα.

Οι Καρλοβίγκιοι Φράγκοι εφήρμοσαν την πολιτική τους, καταστρέφοντας την ενότητα των Ρωμαίων, που είχαν υπό την κυριαρχία τους, καθώς και των Ρωμαίων που βρίσκονταν υπό την κυριαρχία της Κωνσταντινουπόλεως και των Αράβων. Εστρεφαν το ένα κόμμα εναντίον του άλλου. Δεν έπαιρναν το μέρος κανενός και τέλος καταδίκασαν και τους εικονομάχους και την Ζ’ Οικουμενική Σύνοδο (786/7) στη δική τους Σύνοδο της Φραγκφούρτης το 7 9 4, παρόντων των λεγάτων του Πάπα Αδριανού Α’ (771-795), του αφοσιωμένου υπερασπιστού της ορθοδόξου πρακτικής.

Την εποχή του Πιπίνου του Χερεστάλ (687-715) και του Καρόλου Μαρτέλου (715- 741) πολλοί από τους Φράγκους, που αντικατέστησαν Ρωμαίους επισκόπους, ήσαν αξιωματικοί του στρατού, οι οποίοι, σύμφωνα με τον Αγιο Βανιφάτιο, “έχυναν το αίμα των Χριστιανών, όπως αυτό των Ειδωλολατρών”[ 4 ]. Με σκοπό να υπερασπίσει η Εκκλησία της Ρώμης τον εαυτό της από ξένη ανάμειξη και να προφυλαχθεί από τη δουλεία του Φραγκικού Φεουδαλισμού, εξέδωσε το 769 εκλογικούς κανόνες, σύμφωνα με τους οποίους οι υποψήφιοι για το παπικό αξίωμα έπρεπε να είναι καρδινάλιοι διάκονοι ή πρεσβύτεροι της πόλεως της Ρώμης και Ρωμαίοι εκ καταγωγής. Μόνον Ρωμαίοι κατά την εθνικότητα επιτρεπόταν να συμμετέχουν στις εκλογές. Οταν ελήφθησαν αυτές οι αποφάσεις, ήσαν παρόντες δεκατρείς Φράγκοι Επίσκοποι[ 5 ].

Εν τω μεταξύ, η Ρωμαϊκή επαναστατική δραστηριότητα στη Γαλατία δεν είχε ακόμη πλήρως κατασταλεί. Ο Πιπίνος Γ’ είχε πεθάνει ένα χρόνο πριν και ο Καρλομάγνος με τον αδελφό του Καρλομάνο είχαν αναλάβει την εξουσία της Αυστρασίας και Νευστρίας. Μέσα στο εκπληκτικά σύντομο διάστημα 22 ετών, από το 722 έως το 754, οι Φράγκοι είχαν νικήσει τη Ρωμαιο-Αραβική συμμαχία, είχαν σταθεροποιηθεί σ’ όλες τις επαρχίες της Γαλατίας και είχαν εξορμήσει προς τη Βόρεια Ιταλία. Αυτό κατέστη δυνατόν πιθανώς χάρη στο νέο Φεουδαλικό σύστημα διοικήσεως, που πρώτο καθιερώθηκε στην Αυστρασία και Νευστρία. Οι Ρωμαϊκές διοκητικές μονάδες των πόλεων (Civitates) καταργήθηκαν και αντικαταστάθηκαν από τις στρατιωτικές κομητείες. Οι πριν ελεύθεροι Ρωμαίοι μεταφέρθηκαν μαζικά από τις πόλεις και τοποθετήθηκαν σε στρατόπεδα δούλων, τα γνωστά Villae και Mansi. Ονομάσθηκαν Βιλάνοι (Vilains), όρος, που για ευνόητους λόγους, έφθασε να σημαίνει τους εχθρούς του νόμου και της τάξεως.

Οι Βησιγότθοι στην Ισπανία είχαν ανατραπεί από τους Ρωμαίους, οι οποίοι άνοιξαν τις πύλες των πόλεών τους στους Βερβερίνους και τους Αραβες. Οι Φράγκοι αντέδρασαν για να ανατραπεί κάτι τέτοιο στη Φραγκία, με την κατάργηση της Ρωμαϊκής αστικής κοινωνίας. Κατά τα μέσα του 8ου αιώνα ο Φραγκικός στρατός κατοχής είχε επεκταθεί πολύ πέραν της Αυστρασίας και Νευστρίας, όπου ήταν εγκατεστημένο το κύριο σώμα του έθνους τους. Δεν μπορούσαν ακόμη να επιτύχουν κατάληψη της εκκλησιαστικής διοικήσεως στην Παπική Ρωμανία, όπως είχαν κάνει αλλού. Αρκούσε προς το παρόν να παίζουν το ρόλο των ελευθερωτών. Συνεπώς, χαρακτήρισαν τον Ρωμαίο Πάπα υποτελή (Vassal) της Φραγκίας.

Το μέτρο της ελευθερίας που αφέθηκε στους Ρωμαίους της Παπικής Ρωμανίας εξηρτάτο από το δικαίωμά τους να έχουν τους δικούς τους Ρωμαίους Πάπες, Επισκόπους και κληρικούς. Η απώλεια αυτού του δικαιώματος θα ήταν ταυτόσημη με την πλήρη υποδούλωση, που υπέστησαν οι Ρωμαίοι συμπατριώτες τους στη Βόρεια Ιταλία και Φραγκία. Επομένως, έπρεπε να είναι πολύ προσεκτικοί, για να μην ερεθίσουν τους Φράγκους.

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

Ιωάννης Σ. Ρωμανίδης

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[ 1 ] Υπάρχουν δύο στοιχεία, που μπορούν να ρίξουν περισσότερο φως στα γεγονότα, σχετικά με τό ρόλο που έπαιξε ο Κυβερνήτης της Σέουτας στην ανατροπή της Γοτθικής εξουσίας στην Ισπανική Ρωμανία. Το πρώτο αναφέρεται από τον Ιμπν Χαλντούν, ο οποίος ισχυρίζεται, ότι οι Βερβερικές φυλές (οι Νουμίδες της Ρωμαϊκής Ιστορίας) μετεστράφησαν στο Ισλάμ δώδεκα φορές. Αυτό σημαίνει, ότι οι Βέρβεροι, που συμμετείχαν στην απελευθέρωση της Ισπανίας, είτε ήσαν γνήσιοι Ρωμαίοι Χριστιανοί, είτε αισθάνονταν Ρωμαίοι Χριστιανοί και δεν διέφεραν από τον αρχηγό τους, τον Κυβερνήτη της Σέουτας, ο οποίος ήταν Βέρβερος Ρωμαίος (Ρουμ) και Ορθόδοξος Χριστιανός. Το δεύτερο στοιχείο μαρτυρείται από τον Αγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό (675-749 περίπου), ότι δηλαδή οι Ρωμαίοι εκείνη την εποχή θεωρούσαν το Ισλάμ ως μια Χριστιανική αίρεση. Το ίδιο το Κοράνι (Σ.30) θεωρεί τους Ρωμαίους ως ομοθρήσκους. Αυτό σημαίνει, ότι οι Ρωμαίοι της Ισπανίας δέχθηκαν τους Νουμίδες ως επίσης Ρωμαίους και τους Αραβες ως αιρετικούς Χριστιανούς. Αυτά τα στοιχεία εξηγούν την άλλως μυστηριώδη ταχύτητα και ολοκληρωτική επιτυχία στην ανατροπή της Γοτθικής εξουσίας. Η παράδοση, ότι μόνον οι Εβραίοι βοήθησαν τους Βέρβερους και Αραβες στην “κατάκτηση” της Γοτθίας είναι φανερά ψευδής. Και οι Εβραίοι και οι Χριστιανοί Ρωμαίοι βοήθησαν στην απελευθέρωση, η οποία, στην πραγματικότητα, ήταν η εφαρμογή επαναστατικών σχεδίων, που υπήρχαν από αρκετές δεκαετίες, με τις δύο γνωστές προσπάθειες να προκαλέσουν απόβαση του Ανατολικού Ρωμαϊκού στρατού, που ήδη αναφέραμε.

[ 2 ] “Οταν ο Δούκας Εύδος είδε, ότι είχε ηττηθεί και κατάντησε αντικείμενο χλευασμού, κάλεσε σε βοήθειά του κατά του Πρίγκιπα Καρόλου και των Φράγκων του τους άπιστους Σαρακηνούς…Ετσι, αυτοί εξεγέρθησαν…και διέσχισαν τον Γερούνα…Από εκεί προχώρησαν προς τον Πουατιέ…” FREDEGARII, Chronica Con-   tinuationes 13, μετάφρ. J.M.Wallace Hadria (London 1960), σελ.90.

[ 3 ] Σχετικά με τις ρίζες του Ευρωπαϊκού φεουδαλισμού βλ. τα βιβλία μου “Ρωμηοσύνη, Ρωμανία, Ρούμελη” (στα Ελληνικά, Θεσσαλονίκη 1975) και Romans, Francs and Feudalism, 1982.

[ 4 ] Migne, PL 89,744.


[ 5 ] F.MOURRET, A History of the Catholic Church, 3 (London, 1936), σ.351-355. Οι βασικοί όροι αυτού του διατάγματος αναφέρονται πάλι το 817 σε μια συμφωνία μεταξύ του Λουδοβίκου του Ευσεβούς (814-840) και του Πάπα Πασχάλη Α’ (817-824), αλλά ανατράπηκαν το 824 από τον Αυτοκράτορα Λοθάριο (823-855), που πρόσθεσε την πρόνοια, ότι ο Πάπας έπρεπε να εκλέγεται με τη συγκατάθεση του και να εγκαθίσταται, αφού δώσει όρκο πίστεως. BRIAN PULLAN, Sources for the History of Medieval Europe (Oxford, 1971), σελ.47-52.

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in HISTORIC THEMES and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.