Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΔΙΟΓΕΝΗ ΛΑΕΡΤΙΟ (2η Διαλεξις)


 

ύπό Κωνσταντίνου Σταυροπούλου Πανεπιστήμιο Aθnνών kostas.stavropoulos@gr.abb.com

ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΙΣ ΤΟΥ ΠΡΟΟΙΜΙΟΥ

Τούς πρώτους μεταχριστιανικούς αΙώνες, κατά τούς οποίους έζnσεν ο Διογένης Λαέρ­τιος, χαρακτηρίζει ή αγωνιώδης προσπάθεια τού ελληνισμού νά επιβιώση διότι τά αχα­νη κράτη τών επιγόνων τού Μ. Άλεξάνδρου κι’ οί ρωμαϊκες κοσμοπόλεις είχαν κλονί­σει τά θεμελιώδη στοιχεία της Kλασσικης περιόδου: την πόλη-κράτος και την πατρώα θρησκεία. Τά ανοικτά σύνορα, αλλά κι’ ή ανθρώπινη αγωνία θά διευκολύνουν την πα­ρείσφρυση εξωελληνικών-σωτηριολογικών θρnσκειών 14, συνισταμένη τών οποίων αποτελούσε τό ότι:

συνήπταν την σωτηρία τού άνθρώπου με την νίκη τού άγαθού, για τούτο καί καλούσαν έκείνον να συμπαραταχθη με αύτό, ό ανθρωπος πείθεται στό μηνυμα πού οί διδασκαλί­ες αύτες τοϋ άπευθύνουν, χωρίς να έξετάση την άντίφαση πού έμπεριέχουν. τού ύπό­σχονται την σωτηρία. ένώ ό σωτηρας πού θα τού την προσφέρει δεν έχει άκόμη σωθn. την άντίφαση αύτην ό ανθρωπος δεν την συνειδητοποιεί,άπεκδύεται δε σε άγώνα μέ άπροσδιόριστη έκβαση 15.

Ή αγωνία αύτη λαμβάνει την μορφην αντιδράσεως τού καθόλου ελληνισμού ηδη από τά τέλη τού τρίτου αιώνος.Προβάλλει έντονη ή επιθυμία, αφ’ ενός μεν γιά αντίσταση στον εξ Άνατολών κίνδυνο, αφ’ ετέρου δε γιά την ύπεράσπιση τών, κατ’ Άριστοτέλην, ένδόξων 16. Ό Διογένης Λαέρτιος, σπως κι’ αλλοι διανοητες ύψηλοτέρου κύρους, λό­γου χάριν ο Πλωτίνος στην Πρός Γνωστικούς πραγματεία του κι’ ο ΠορΦύριος στο Κα­τά Χριστιανών δεκαπεντάτομο έργο του, ύπερασπίζονται αύτό το ένδοξο παρελθόν. Ή επιλογη της φιλοσοφίας, προς επίτευξιν τών προαναφερθέντων, αποτελεί μάλλον μονόδρομο. Μόνον πού ο Διογένης αδυνατεί νά αποδείξn τά τιθέμενα χρησιμοποιών­τας συλλογιστικες (διαλεκτικες) διαδικασίες ή ελληνικη καταγωγη της φιλοσοφίας λό­γου χάριν, δεν εδράζεται από τόν συγγραφέα τών Βίων Φιλοσόφων, στην κατά Fleisch αύθεντικότητά της, αλλά σε απλές αναφορες στόν Λίνο και στόν Μουσαίο, ενω απου­σιάζει οποιαδήποτε αναφορά στην σημασία της ελληνικης γλώσσας, ύπο την έννοιαν τnς δυνατότητος αύστηρης διατυπώσεως φιλοσοφικών εννοιών, της συγκεκριμένης δoμης της, αλλά και της λογοκριτικης διαρθρώσεώς της αλλοις λόγοις στην λεγομένη αλληλοπεριχώρηση γλώσσας και φιλοσοφίας 17.

Ό ορισμός τηςΦιλoσοφίας, στον οποίον αναφέρεται ο Διογένης και τον οποίον εΙση­γηθη ο Πυθαγόρας στούς Φλειασίους, οτι δηλαδη ή φιλοσοΦία είναι φιλία σοφίας, απο­τελεί τόν έναν εκ τών έξι γνώστών ορισμών, δοθέντος στι κατά την περίοδον τών ελ­ληνιστικών, αλλά και τών πρωτοχριστιανικών χρόνων, παρατηρείται μία οίονει στενη σχέσις μεταξύ της φιλοσοφίας και τών μαθηματικών· ύπ’ αύτην την εννοιαν η Φιλοσο­φία ώς τελεία έπιστημη έχει όρισμούς άντιστοίχους πρός τόν πρώτο τέλειο άριθμό 18,

13. ΑύτόθΙ, 21.

14. Περί τών κοσµοπολιτικών θρnσκειών σρ. τό µνηµειώδες εργο τού SPENGLER Oswald Der Untergang des AbendIandes, σελ. 233-408. ελλ. µτφρ. Λευτ. Άναγνώστου. έκδ. ΤυπωθιΊτω-Γ.Δαρδανοϋ. Άθiiναι 2003.

15. ΧΡΟΝΗ Νικ. ΟΙ µετασχηµατισµοί τfις Φιλοσοφίας άπό των έλληνιστικων µέχρι καί των πρωτοχριστιανικων χρόνων, σελ. 119, έκδ. βιβλιοθηκης Σ.Ν.Σaριπόλου. Άθηναι 1988.

16.ορ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ ‘Ηθικά Νικοµάχεια, 1145b, 5: πάντα τα ενδοξα περί ταύτα τα πάθη.

17. Ορ περ. EΠOΠΤΕΙA Προλογικό Σπµείωµα, σελ. 291. Άθήναι. Μάϊος 1980: δεν πρόκειται έδώ για κάποια εύ­νενική άπόδοση rιρωτείων· πρόκειται για άναγνώριση του γεγονότος στι φιλοσοφία ·καί γλώσσα περιχω­ρούνται.

18. ΠΟΛΙΤΗ Νικ. Ζητnµαrα τις βυζαντινfις ΦιλοσοΦίας, σελ. 12, έκδ. Πανεπισrηµίου Άθηνων. Άθήναι 2002. Δι­αφορετική αποψη περί πέντε συνολικώς όρισµών διατυπώνεται στό ΚΟΥΤΣΟΠΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ Δηµ. Φιλοσοφία. έτυµολογία καί έννοια, περ. ΑΘΗΝΑ. τόµος ΞΘ έν Άθήναις 1967, σελ. 191′ ό συγγραφεύς δεν άποδέχεται λόγω τπς εύρύτητός του τόν λεγόµενο στωϊκό όρισµό. Περί τού άριθµοϋ εξι ορ.IΑΜΒΛIΧΟΥ Τά Θεολογούµενα  της Άριθμητικής, σελ. 87-99, µτγρ. Π.Γράβιγγερ. έκδ. Ίδεοθεάτρου-Διµελοϋς, Άθήναι 1998 •

       


δηλαδή τόν άριθμόν εξι. Έκτός άπ’ αύτόν τόν (σ.σ. εκτον) ορισμόν, οι ύπόλοιποι πέντε άποδίδουν έν συνδυασμώ πλήρως τό περιεχόμενόν της 19. Κατ’ Άριστοτέλην στα Μετά τά Φυσικά, η φιλοσοφία είναι γνώσις τών όντων ή όντα έστί, ύπό την εννοιαν στι ο ανθρωπος ο οποίος σκοπεύει στην γνώση της ούσίας τών οντων, καταβάλλει τεράστια προσπάθεια οϋτως ώστε να όπεγκλωβισθή άπ’ την άπατηλή είκόνα της πραγματικότη­τος, δηλαδή άπ’ τόν κόσμο μας. Οι Στωϊκοl συνεπλήρωσαν τόν άνωτέρω ορισμόν δί­δοντας τόν επόμενο: κατα τόν Σέξτο Έμπειρικό η φιλοσοφία ορίζεται -βοηθοϋντος και τοϋ στωϊκοϋ ύλισμοϋ- ως γνώσις θείων τε καί άνθρωπίνων πραγμάτων 21. Ό Πλάτων στόν Φαίδωνα ορίζει την φιλοσοφίαν ως μελέτη θανάτου 22, θεωρώντας την διδασκα­λία της άπαραίτητη για τόν πλήρη διαχωρισμό σώματος και ψυχης. Ό ‘ίδιος Φιλόσοφος στόν θεαίτητον ορίζει την φιλοσοφίαν ως όμοίωσιν θεω κατά τό δυνατόν άνθρώπω 23, ύπονοώντας ότι η προσπάθεια τοϋ άνθρώπου για την κατάκτηση της άρετης ταύτίζε­ται πρός την ούσία της. Έν τέλει ο Άριστοτέλης, διατυπώνοντας τόν λεγόμενο έπιστημολογικό όρισμό 24, θα την θέση ύπεράνω οποιασδήποτε τέχνης και έπιστήμης, ορίζον­τάς την ως τέχνη τεχνών κι’ έπιστήμη έπιστημών 25, τονίζοντας τόσω την άνωτερότη­τα, ‘οσω και την καθολικότητά της.

Ό Διογένης καθορίζει τό περιεχόμενον της φιλοσοφίας και κατ’ έπέκτασιν τοϋ φιλοσό­φου όμωνυμικώς 26, άρκούμενος δηλαδή μόνον στό ετυμον της λέξεως. Κατ’ αύτόν τόν τρόπον παραβλέπει άφ’ ενός μεν την σπουδαιότητα της σοφίας ως ίδιότητος τοϋ θείου 27, άφ’ ετέρου δε την σχέση μεθέξεως 28 η οποία δημιουργείται μεταξύ τοϋ άμε­θέκτου θείου και τοϋ μετεχομένου άνθρώπου. Ύπ’ αύτήν την εννοιαν Φιλόσοφος ειναι ο μετέχων της σοΦίας, ως συγκεκριμένης ίδιότητος τοϋ θείου.

Οι φιλόσοφοι κατα Διογένην διχάζονται σε Ίωνικούς κι’ Ίταλικούς, κατα πρώτον βάσει της καταγωγης των’ Ίωνικοί θεωροϋνται οι ελκοντες την καταγωγή όπό τόν Θαλη, ο οποίος συγκαταλέγεται άπό τόν Διογένη στούς σοφούς κι’ οχι στούς φιλοσόφους. Ό Θαλης δεν συνέγραψε καμμία κοσμοθεογονία μυθολογικοϋ τύπου, όπως οι προγενέ­στεροί του, άλλά μας κατέλιπε ενα φιλοσοφικό σύστημα επιστημονικοϋ τύπου. Θεωρεί­ται ό είσηγητής της φιποσοφίας της φύσεως. μετ’ αυτού δέ αρχεται η ίστορία της έλλη-

19.  Ορ. ΠΟΛΙΤΗ Νικ Eίρήνευση, σελ. 76-87, έν Άθήναις 1997.

20. ΑΡΙΠΟΤΕΛΟΥΣ Μετά τά Φυσικά, 1003a, 21-32: εστιν έπιστήµη τις ή θεωρεί τό ον ή ον καί τα τούτω ύπάρ­χοντα καθ’ αύτό … εί ουν καί οί τα στοιχεία ζητούντες ταύτας τας άρχας έζήτουν, άνάγκη καί τα στοιχεία τού όντος είναι µη κατα συµβεβηκός, άλλ’ ή όν.

21.  ΣΕΞΤον ΕΜΠΕΙΡικον Πρός Μαθηματικούς, θ 13.

22. ΠΛΑΤΩΝΟΣ Φαίδων, 67de: το µελέτηµα αύτό τοϋτό έστι τών φιλοσόφων, λύσις καί χωρισµός ψυχης άπό σώµατος … οί όρθώς φιλοσοφούντες άπΟθνησκειν µελετώσιν. Ό όρισµός αύτος παρερµηνεύθη άπο τούς Στωίκούς, οί όποίοl έταύτισαν την μελέτην θανάτου µέ την αύτοκτονία.

23. ΠΛΑΤΩΝΟΣ Θεαίτητος, 176bc: φυγη δέ όµοίωσις θεω κατα το δυνατόν’ όµοίωσις δέ δίκαιον καί  οσιον µε­τα φρονήσεως γενέσθαι … η µέν γαρ τούτου γνώσις σοφία καί άρετη άληθινή, η δέ αγνοια άµαθία και κακία έναργής. Κατα τον Κουτσογιαννόπουλο (σελ. 1951 ό όρισµος αύτος δεικνύει τnν δυναµική της διάσταση, άλ­λα η ούσία του εύρίσκεται στούς άνθρώπινους περιορισµούς τού κατά το δυαντόν.

24.  ΚΟΥΤΣΟΠΑΝΝΟΠΟΥΛον Φιλοσοφία. έτυμολογία καί έννοια, σελ. 193.

25. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ Μετά τά Φυσικά, 981b, 7- 983a, 23: ολως τε σηµείον τοϋ είδότος το δύνασθαι διδάσκειν έστίν, καί δια τούτο την τέχνην της έµπειρίας ηγούµεθα µάλλον έπιστήµην είναι … η περί ποίας αίτίας καί περί ποίας άρχάς έπιστήµη σοφία έστίν … άρχlκωτάτη δέ τών έπιστηµών, καί µάλλον άρχικη της ύπηρετούσης, η γνωρίζουσα τίνος ενεκέν έστι πρακτέον εκαστον … η γάρ θειοτάτη καί τιµιωτάτη’ τοίαύτη δέ διχώς αν είη µόνη. ην τε γάρ µάλιστ’ αν θεος δοκεί των αίτίων πάσιν είναι καί άρχή τις, καΙ την τοιαύτην η µόνος η µάλιστ’ αν έχοι θεός.

26. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ Κατηγορίαι, 1a, 1-2: όµώνυµα λέγεται ών όνοµα µόνον κοινόν, ό δε-κατά τοϋνοµα λόγος της ούσίας ετερος.

27. Ορ. ΚΟΥΤΣΟΠΑΝΝΟΠΟΥ Λον Φιλοσοφία, έτυμολογία καί έννοια, σελ. 191: στι ό θεος ειναl σοΦός δέν πρέ­nn νά έννoηθη ώς µία καί µόνον µεταξύ αλλων ίδιότης του: ό θεος είναι το σοφον κατά ουσιώδη προσδιορι­σµον της έννοίας του, µόνον δέ, καί µέ δυσφορίαν, συγκατατίθεται νά λαµβάvn ένίοτε κα οίονδήποτε αλλο -παραλάσσον βεβαίως κατά λαούς καί άνθρώπους- συµβατικον δι’ αύτόν, όνοµα.

28. Περί της όντολογίας  της µεθέξεως ορ. ΜΑΝΟΥ Άνδρ. "Εν καί Πολλά, η λειτoυργίa  της μεθέξεως στό μετa­φυσικό σύστημα roϋ Πρόκλου, έκδ. Γρηγόρη, Άθηναι 2004 ..

4


νκής Φιλοσοφίας 29. Στον Μιλήσιο φιλόσοφο αποδίδονται σημαντικές γεωμετρικές κι’ αστρονομικές ερευνες, οπως η πρόβλεψη της εκλείψεως τοϋ Ήλίου τω 585, η μέτρηση τοϋ ϋψους τών πυραμίδων τής ΑΙγύπτου, ερευνες για την ναυσιπλοία Κ.α. τα οποία τον θέτουν αύτομάτως στην χορείαν της επιστήμης καί της φιλοσοφίας, αν καί κατα την περίοδο αύτή δέν εχουν διαχωρισθή πλήρως τα όρια έκάστης. Οί λεγόμενοι ‘Ιταλικοί αρχονται από τοϋ Πυθαγόρου μαθητοϋ τοϋ Φερεκύδη 30. Ό τελευταίος ύπήρξε πρόσω­πον μεταξύ μύθου καί πραγματικότητος σ’ αύτον αποδίδονται προβλέψεις σεισμών, ναυαγίων Κ.α. σχετικών. Ό μαθητής του Πυθαγόρας, λόγω τοϋ ότι καθώρισε την εννοι­αν της φιλοσοφίας, θεωρείται ο πρώτος Φιλοσοφήσας αύτής τής πλευράς.

Κατα την δευτέραν διαίρεση οί φιλόσοφοι διαχωρίζονται βάσει ένός πιο ούσιαστικοϋ κριτηρίου, τοϋ δυνατοϋ ή όχι τής γνώσεως. Δογµατικοί -εκ τοϋ ρήματος δοκώ καί τής προσωπικής όντωνυμίας µοι, τό οποίον σημαίνει νοµίζω, θεωρώ κι’ έχω την γνώµnν 31_ λέγονται οί φιλόσοφοι οί οποίοι διατυπώνουν αποφάνσεις 32, δπλαδή προτάσεις αλη­θείς ή ψευδείς αντιθέτως οί Έφεκτικοί (Σκεπτικοί) θεωροϋν την γνώση αδύνατη. Οί ρί­ζες καί τών δύο φιλοσοφικών θεωριών ειναι κοινή: Ο Σωκράτης, ο οποίος ενώ στην Πο­λιτείαν διατυπώνοντας την Θεωρίαν τfις Γραµµής 33 ύποστηρίζει ότι η γνώση αποτελεί την κορυφαία βαθμίδα ένος συλλογισμοϋ, τό αποδιδόμενο σ’ αύτόν εν οίδα στι ούδέν οίδα αρνείται το δυνατόν αύτής. Στόν Σωκράτη εστηρίχθη ο λεγόμενος Άκαδnµεικός Σκεπrικισµός, στόν οποίον προσεχώρησαν φημισμένοι Σχολάρχες της Άκαδημείας, σ­πως ο Άρκεσίλαος κι’ ο Καρνεάδης 34. Πολλοί μελετητές αποδίδουν στόν σοφιστή Γορ­γία την θεμελίωση της Σκεπτικής αίρέσεως, διότι στην Περί τοϋ µη ‘Όντος πραγματεία του αρνείται όχι μόνον την ϋπαρξη οποιασδήποτε γνωστικής δυνατότητος στόν αν­θρωπο, αλλά κι’ αύτήν καθ’ έαυτήν τήν ϋπαρξη τοϋ ‘Όντος 35. Κατα τούς νεωτέρους χρόνους ανεπτύχθη μία ενδιάμεση κατάσταση μεταξύ τών δύο σχολών, η σΧετικοκρατία, κατα την οποιαν n γνωσn είναι δυνατή, αλλά όχι απεριόριστn δεν επεκrείνεται σε σε όλες τίς περιοχές, παρά µόνον ύπό ώρισµένες προϋποθέσεις καί ϋστερα όπό µία ένδε­λεχη  κριτlκή έξέτασn τών δυνατοτήτων 36.

Το Προοίμιον τελειώνει μέ την αναφορα στόν Έκλεκτισµό, αϊρεση τοϋ πρώτου μετα­χριστιανικοϋ αιώνος, την οποίαν είσήγεν επισήμως μέν ο Ποτάμων ο Άλεξανδρεύς, α­νεπισήμως όμως ο Άκαδημεικός Άντίοχος ο Άσκαλωνίτης, αλλα κι’ ο Κικέρων ειχαν δια­μορφώσει ενα φιλοσοφικό σύστημα τό οποίον άποτελοϋσε συνθέσεις τών τεσσάρων άρχαίοελληνικών φιλοσοφικών σχολών, δηλαδή της πλατωνικής Άκαδημείας, τοϋ Λυ­κείου, της Στωϊκής φιλοσοφίας καί τών Έπικουρείων. ‘Άλλοις λόγοις ο Έκλεκτισμος ε­στόχευε στην συγκρότnσn ένός ΦιλοοσοΦικοϋ συστήµατος βάσει, της έπιλογής απόψε­ων ή θέσεων παρµένων όπό άλλες ΦιλοσοΦικές διδασκαλίες 37. Ό Έκλεκτισμός θα ά­ναπτυχθή σέ μέγιστο βαθμό κατα τους Βυζαντινους χρόνους, άφοϋ η αύτοαποκληθεϊ­σα έσω φιλοσοφία, δηλαδή η Έκκλησία, άπεδέχετο μόνον συγκεκριμένα μέρη της άρ­χαίας φιλοσοφικής παραγωγής 38, άπορρίπτοντας άσυζητητί τα αντιτιθέμενα προς το χριστιανικό δόγμα- λόγου χάριν τον μη δημιουργημένο ex nihilo κόσμο, την προύπαρ­ξη καί την άθανασία τών ψυχών, Κ.α.

29. ΛΟΥΒΑΡΙ Νικ. ‘Ιστορία της ΦιλοσοΦίας, σελ. 35, έκδ. Έλλnνικής Παιδείας, Άθήναι. Περι τοϋ Θαλή και της ση­µαντικής του παρουσίας στό πέρασµα άπ’ τόν έµπειρισµό στην έπιστήµη ορ ΓΕΩΡΓΟΥΛΗ Κ. ‘Ιστορία της Έλλη­νικής ΦιλοσοΦίας, σελ. 41-45, έκδ. Παπαήιµα, Άθήναι 2000.

30.  Περι τοϋ Φερεκύδη ορ. ΒΟΥΔΟΥΡΗ Προσωκρατική Φιλοσοφία, σελ. 28-31.

31.  ορ. ΑΚΑΔΗΜΕΙΑΣ ΑΘΗΝΩΝ Λεξικόν της Προσωκρατικής Φιλοσοφίας, σελ. 111, Άθήνaι 1988.

32.  ορ. ΠΕΛΕΓΡΙΝΗ Θεοδ. Λεξικό της ΦιλσσοΦίας, σελ. 92.

33.  ορ. ΒΟΥΔΟΥΡΗ Κωνστ. Πλατωνική Φιλοσοφία, σελ. 192-199, Άθήναι 2000.

34.  ορ. INWOOD Brad Πρόλογος, σελ. 15, στό οί Σκεπτικοί. έκδ. Θύραθεν, Θεσσαλονίκη 2002.

35. Γορπον Περί τοϋ µη -Οντος, [65]: εν µεν και πρώτον στι ούδεν εστιν, δεύτερον ότι εΙ και εστιν, άκατάλη­πτον άνθρώπω, τρίτον οτι εί και καταληπτόν, άλλα τοί γε άνέξοιστον και άνερµήνευτον τω πέλας.

36.  ΚΩΣΤΑΡΑ Γρηγ. Φιλοσοφική Προπαιδεία, σελ. 125, Άθήναι 1998.

37.  ΠΕΛΕΓΡΙΝΗ Λεξικό της ΦιλοσοΦίας, σελ. 188.

38.  ορ. ΠΟΛΙΤΗ Ζητήµατα τής Βυζαντινής Φιλοσοφίας, σελ. 10.

 

ΟΜΑΣ ΑΘΗΝΑΣ ΕΡΓΑΝΗΣ

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in PHILOSOPHICAL THEMES. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.